Alfred Nobel

Alfred Nobel’in yaşamı ve ailesi

Alfred Nobel, 21 Ekim 1833’te İsveç’in Stockholm kentinde doğdu. Babası Immanuel Nobel mühendis ve mucitti; köprüler ve binalar inşa ediyor, kaya parçalama yöntemleri üzerinde çalışıyordu. Annesi Andriette Nobel’di. Çiftin sekiz çocuğu oldu; Alfred ve üç erkek kardeşi çocukluk döneminin ötesine yaşayabildi. Ailenin ekonomik durumu başlangıçta zayıftı.

Immanuel Nobel, bazı ticari başarısızlıkların ardından Saint Petersburg’a taşındı ve burada makine aletleri ile patlayıcı üreten başarılı bir işletme kurdu. 1842’de aile onun yanına gitti. Bu değişim Alfred’in eğitim olanaklarını artırdı: özel öğretmenlerle kimya ve diller çalıştı, İsveççe, Fransızca, Rusça, İngilizce, Almanca ve İtalyanca öğrendi. Stockholm’de 1841-1842 arasında Jacobs Apologistic School’da 18 ay eğitim gördü; üniversiteye gitmedi.

Nobel’in gençlik yıllarındaki temel dönüm noktası, ailesinin teknik çalışmalarının etkisiyle bilime yönelmesiydi. 1850’de Paris’e giderek kimya alanındaki çalışmalarını ilerletti ve burada nitrogliserini sentezleyen Ascanio Sobrero ile tanıştı. 1851’de Amerika Birleşik Devletleri’nde bir yıl geçirdi ve mucit John Ericsson’un yanında kısa süre çalıştı. İlk patentini 1857’de aldı. Daha sonraki yaşamı, araştırma, patentler, şirketler ve uluslararası ticaret arasında geçti; hiç evlenmedi ve hayatının son dönemlerinde sağlık sorunları yaşadı.

Kimyager, mühendis ve sanayici kimliği

Alfred Nobel’in çalışmaları yalnızca tek bir buluşa dayanmadı. Kimyager olarak nitrogliserin ve başka patlayıcı bileşimler üzerinde araştırmalar yaptı; mühendis olarak bu maddelerin daha kontrollü ve kullanılabilir hâle getirilmesine yönelik araçlar geliştirdi; sanayici olarak da patentlerini fabrikalar ve şirketler aracılığıyla üretime taşıdı. Bu üç kimlik birbirini tamamlıyordu: laboratuvardaki araştırma teknik bir ürüne, teknik ürün ise ticari bir işletmeye dönüşüyordu.

Nobel 1863’te bir ateşleyici, 1865’te ise patlatma başlığı tasarladı. 1867’de dinamiti, 1875’te jeligniti ve 1887’de balistiti geliştirdi ya da patentledi. Ailesinin girişimleri de onun sanayi çevresini genişletti. Kardeşleri Ludvig ve Robert, Branobel adlı petrol şirketini kurdu; Nobel bu yatırımlara katılarak büyük bir servet elde etti. Ayrıca Bofors şirketini geliştirerek demir ve çelik üreticisinden top ve başka silahlar üreten önemli bir imalatçıya dönüştürdü. Yaşamı boyunca 355 uluslararası patent aldı ve ölümüne kadar işletmeleri 90’dan fazla patlayıcı ve silah fabrikası kurmuştu.

Dinamitin geliştirilmesi

Dinamit, Alfred Nobel’in 1867’de patentlediği ve nitrogliserini daha güvenli, taşınabilir ve pratik biçimde kullanmayı amaçlayan patlayıcıdır. Nitrogliserin güçlü olmasına karşın ısı ve basınç değişimlerine karşı öngörülemez davranabiliyordu. Bu nedenle Nobel’in asıl problemi yalnızca daha güçlü bir madde üretmek değil, onu işçiler ve sanayi için daha kolay yönetilebilir hâle getirmekti. Nitrogliserinin güvenli kullanım sorunu, araştırmalarının merkezindeki temel güçlüklerden biriydi.

Nobel, nitrogliserini kieselguhr adı verilen emici ve etkisiz bir maddeyle birleştirince karışımın taşınmasının ve kullanılmasının kolaylaştığını gördü. Bu ürün dinamit adını aldı ve ilk kez 1867’de İngiltere’nin Redhill kentindeki bir taş ocağında gösterildi. Ürünün patentinde “Nobel’s Safety Powder” adı düşünülmüş olsa da sonunda Yunancada güç anlamına gelen bir kelimeden türetilen “dinamit” adı seçildi. Buradaki yenilik, güçlü bir patlayıcıyı doğrudan kullanmak yerine onu daha uygun bir taşıyıcı içinde düzenlemekti.

Dinamitin ortaya çıkışı, Nobel’in çalışmalarındaki deneme-yanılma ve güvenlik arayışının somut bir örneğidir. 3 Eylül 1864’te Stockholm’deki Heleneborg fabrikasında nitrogliserin hazırlanan bir baraka patladı ve aralarında Nobel’in kardeşi Emil’in de bulunduğu beş kişi öldü. Bu kazadan sonra Nobel’in patlayıcı üretme izni elinden alındı; o da çalışmalarını daha yalıtılmış bir yerde sürdürebilmek için Vinterviken’de Nitroglycerin AB şirketini kurdu. Dinamit, daha sonra madencilikte ve ulaşım ağlarının yapımında geniş ölçüde kullanıldı.

Buluşlarının toplumsal ve ekonomik etkileri

Dinamitin daha kolay taşınabilmesi ve kullanılabilmesi, patlayıcıların sanayideki uygulama alanını genişletti. Madencilikte kaya ve maden damarları üzerinde çalışmayı, büyük inşaatlarda kazı yapmayı ve ulaşım ağlarının yapımını kolaylaştıran bir araç hâline geldi. Böylece Nobel’in laboratuvar çalışması, yalnızca bilimsel bir sonuç olarak kalmadı; üretim, altyapı ve ticaret süreçlerini etkileyen ekonomik bir ürüne dönüştü.

Bu etki Nobel’in kişisel servetine de yansıdı. Dinamitin ardından geliştirdiği jelignit, dinamite göre daha kararlı ve güçlüydü; ayrıca taşınabiliyor ve maden çalışmalarında açılan deliklere daha uygun biçimde yerleştirilebiliyordu. Balistit de onun patlayıcı araştırmalarından doğan başka bir üründü. Nobel’in şirketleri ve patentleri sayesinde araştırma ile sanayi arasında sürekli bir döngü oluştu: yeni teknikler yeni ürünler doğurdu, ürünler ise fabrikalar ve yatırımlar için kaynak sağladı. Ancak bu miras yalnızca ekonomik başarıyla sınırlı değildi; patlayıcılarla ilişkilendirilen yıkıcı kullanım ihtimali, Nobel’in ölümünden sonra nasıl hatırlanacağı sorusunu da önemli hâle getirdi.

Alfred Nobel’in vasiyeti ve Nobel Ödülleri’nin kuruluşu

Alfred Nobel, servetinin ölümünden sonra nasıl kullanılacağına ilişkin kararını 27 Kasım 1895’te Paris’teki İsveç-Norveç Kulübü’nde imzaladığı son vasiyetinde açıkladı. Vergiler ve kişisel vasiyetler ayrıldıktan sonra mal varlığının yüzde 94’ünü, toplam 31.225.000 İsveç kronunu, Nobel Ödülleri’ni finanse edecek bir vakıf için ayırdı. Vasiyetin temel fikri, ödüllerin milliyet ayrımı yapılmadan insanlığa en büyük yararı sağlayan kişilere veya topluluklara verilmesiydi.

Vasiyet, ödül sisteminin nasıl işleyeceğine dair bir çerçeve de kurdu. Fizik, kimya ve tıp ya da fizyoloji alanlarındaki başarılar ile edebiyat ve barış için beş ödül öngörüldü. Fizik ve kimya ödüllerini belirleme görevi daha sonra Nobel’in üyesi olduğu İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’ne verildi. Böylece Nobel’in parası bir servet olarak mirasçılara dağıtılmak yerine, belirli alanlardaki başarıları düzenli biçimde tanımaya yarayan kurumsal bir kaynağa dönüştürüldü.

Nobel Ödülleri’nin tarihçesi ve ödül süreçleri ayrı bir konudur; burada önemli olan, Nobel’in vasiyetinin bilim, edebiyat ve barışa yönelik kalıcı bir ödül düzeninin temelini atmış olmasıdır. Ödüllerin temel alanları fizik, kimya, tıp veya fizyoloji, edebiyat ve barıştır; ekonomi alanındaki ödül ise Nobel’in ölümünden çok sonra, 1968’de İsveç merkez bankasının katkısıyla oluşturulmuştur.

Ölümü ve tarihsel mirası

Nobel’in sağlık durumu yaşamının son yıllarında kötüleşti. 1895’e gelindiğinde angina pektorise yakalanmıştı; mektuplarında sürekli ağrı, şiddetli migren ve yorgunluktan söz ediyordu. 10 Aralık 1896’da geçirdiği intraserebral kanama nedeniyle önce kısmen felç oldu, ardından 63 yaşında hayatını kaybetti. Stockholm’deki Norra begravningsplatsen mezarlığına gömüldü.

Ölümünden önce servetinin büyük bölümünü vakfa bırakması, Nobel’in tarihsel mirasını buluşlarının ötesine taşıdı. Dinamit ve diğer patentleri onun kimya, mühendislik ve sanayi tarihindeki yerini belirlerken, vasiyeti bilimsel keşifleri, edebiyatı ve barış çalışmalarını destekleyen kalıcı bir adlandırma ve ödüllendirme geleneği oluşturdu. Adı ayrıca nobelyum elementinde ve Nobel’in kurduğu şirketlerle bağlantılı Dynamit Nobel ve AkzoNobel gibi şirket adlarında yaşamaya devam etti.