Wright Kardeşler

Wright kardeşler kimdi ve hangi aile ortamında yetişti?

Wilbur Wright 16 Nisan 1867’de, Orville Wright ise 19 Ağustos 1871’de doğdu. İkisi de Amerika Birleşik Devletleri vatandaşıydı ve hayatlarının büyük bölümünü Ohio eyaletindeki Dayton çevresinde geçirdiler. Ailenin 1884’te Richmond, Indiana’dan Dayton’a taşınması, Wilbur’un lise eğitimini tamamlamasına rağmen diploma alamamasına yol açtı. Orville ise lisenin son sınıfına gelmeden kendi işini kurmak için okuldan ayrıldı.

Kardeşlerin yetiştiği çevrede okuma, el becerisi ve birlikte çalışma önemli bir yer tuttu. Wilbur, gençlik döneminde geçirdiği bir kaza sonrasında bir süre evden çıkmadı; bu dönemde babasının kütüphanesinde çok okudu ve ailesine yardımcı oldu. Orville 1889’da matbaacılığa başladı. Kendi tasarlayıp yaptığı matbaada Wilbur’un da yardımıyla çalıştı; kardeşler önce haftalık, ardından kısa süreli bir günlük gazete yayımladılar. Daha sonra ticari baskı işine yöneldiler.

1892’de bisiklet tamir ve satış dükkânı açmaları, kardeşlerin ortak çalışma biçimini daha da geliştirdi. 1896’dan itibaren kendi markalarıyla bisiklet üretmeye başladılar. Bu iş, uçuş araştırmalarını finanse etmelerine yardım etti; aynı zamanda metal, motor, hareketli parçalar ve denge konusunda uygulamalı deneyim kazandırdı. Matbaa ve bisiklet atölyesindeki görev paylaşımı da sonraki çalışmalarının temelini oluşturdu. Wilbur çoğu zaman araştırmanın yönünü belirleyen kişi olurken Orville tasarım, yapım ve denemelerde etkin rol aldı. Bununla birlikte kamuoyuna karşı başarılarını iki kardeşin ortak çalışması olarak sundular.

Wilbur ve Orville Wright’ın yaşam çizgisi

Kardeşlerin yaşamı, farklı alanlardaki iş deneyimlerinden uçuş araştırmalarına doğru ilerledi. Orville genç yaşta matbaacılığa yönelirken Wilbur, aile sorumlulukları ve kendi içe dönük yaşamı nedeniyle bir süre eğitim ve okuma çalışmalarına ağırlık verdi. 1892’de bisiklet dükkânı açmaları, onların hem geçimlerini sağlamalarına hem de mekanik becerilerini geliştirmelerine imkân verdi. 1896’da Otto Lilienthal’in planör kazasında ölmesi, uçuş konusuna duydukları ilgiyi ciddi bir araştırma programına dönüştürdü.

1899’da Wilbur, Smithsonian Institution’dan havacılıkla ilgili bilgi ve yayınlar istedi. Aynı yıl kardeşler, daha önceki araştırmacıların çalışmalarından yararlanarak mekanik uçuş denemelerine başladılar. 1900-1903 arasında planörlerle kapsamlı testler yaptılar ve pilotluk becerilerini geliştirdiler. Böylece 1903’teki uçuş, tek seferlik bir deneme değil, birkaç yıl süren ortak bir öğrenme ve geliştirme sürecinin sonucu oldu.

1903’ten sonra çalışmalarını pratik bir uçak geliştirmeye ve bunu tanıtmaya yönelttiler. 1904’te Dayton yakınındaki Huffman Prairie’de uçuşlar yaptılar; 1905’te daha gelişmiş Flyer III ile daha uzun uçuşlar gerçekleştirdiler. 1908’de Wilbur Avrupa’da, Orville ise Amerika Birleşik Devletleri’nde halka açık gösteri uçuşları düzenledi. Kardeşleri 1909’da kız kardeşleri Katharine ile birlikte kamuoyunda büyük ilgi gören etkinliklere katıldı. Wilbur 30 Mayıs 1912’de 45 yaşında öldü. Orville ise 30 Ocak 1948’e kadar yaşadı.

Uçuş çalışmalarına başlamaları ve önceki denemeleri

Wright kardeşlerin uçuşa yönelmesinde 1896’daki gelişmeler etkili oldu. O yıl Samuel Langley’nin insansız buhar motorlu modeli, Octave Chanute’un planör denemeleri ve Otto Lilienthal’in ölümle sonuçlanan kazası, uçuş araştırmalarının hem mümkün hem de tehlikeli olduğunu gösterdi. Kardeşler, Lilienthal’in çalışmalarını inceledikten sonra 1899’da Smithsonian Institution’dan aerodinamikle ilgili yayınlar istedi ve kendi deneylerine başladılar.

1900’den 1903’ün sonuna kadar Kill Devil Hills çevresinde planör testleri yaptılar. Bu süreçte yalnızca araçlarını değil, kendi pilotluk yeteneklerini de geliştirdiler. Başlangıçta güç kaynağından çok, havada yön değiştirme ve dengeyi koruma sorununa odaklandılar. Küçük bir rüzgâr tünelinde topladıkları veriler, kanat ve pervane tasarımlarını daha bilinçli biçimde geliştirmelerine yardımcı oldu. Kanat bükme, uçağın yana yatışını ve dengesini kontrol etmeye yönelik yaklaşımın temeliydi; ayrıntılı mühendislik uygulamaları ayrı bir konudur. Hafif bir motor ve uygun pervaneler de uçağın havalanabilmesi için gerekliydi; ilk motorlarını mekanik bilgisine sahip çalışanları Charles Taylor’ın iş birliğiyle yaptılar. Bu hazırlıklar, 1903’te motorlu uçuşa geçmelerini sağladı.

17 Aralık 1903’teki ilk motorlu ve kontrollü uçuş

17 Aralık 1903’te Wilbur ve Orville Wright, Kuzey Carolina’daki Kitty Hawk’ın yaklaşık 6 kilometre güneyinde, bugün Kill Devil Hills olarak bilinen bölgede Wright Flyer ile uçuş yaptılar. Bu olay, motor gücü kullanan, havadan ağır bir aracın kontrollü ve sürdürülebilir ilk başarılı uçuşu olarak kabul edilir. Buradaki temel fark, aracın yalnızca kısa süreliğine havalanması değil, pilotun onu yönlendirebilmesi ve uçuş dengesini koruyabilmesiydi.

Uçağın kontrol edilebilmesi, kardeşlerin yıllar boyunca üzerinde durduğu üç eksenli kontrol anlayışıyla mümkün oldu. Bu anlayış, uçağın burnunun yukarı-aşağı hareketini, yana yatışını ve sağa-sola yönelmesini ayrı hareketler olarak ele alıyordu. Pilot, bu hareketleri birlikte kullanarak uçağın dengesini koruyabiliyor ve yönünü değiştirebiliyordu. Böylece motorun gücü tek başına yeterli görülmüyor, uçuşun yönetilmesi de başarının zorunlu bir parçası sayılıyordu.

O gün dört uçuş yapıldı. İlk uçuşu Orville gerçekleştirdi ve uçak yaklaşık 37 metreyi 12 saniyede aldı. Uçuş yerden yaklaşık 3 metre yüksekteydi. Wilbur ile Orville’in sonraki iki denemesi yaklaşık 53 ve 61 metre sürdü. Günün son uçuşunda Wilbur, 852 feet yani yaklaşık 260 metre mesafeyi 59 saniyede kat etti; bu uçuş sırasında araç birkaç kez aşağı-yukarı hareket etti ve sonunda yere indi. Beş kişi uçuşlara tanık oldu. John T. Daniels, Orville’in önceden yerleştirdiği kamerayla ünlü ilk uçuş fotoğrafını çekti. Son uçuşun ardından kuvvetli bir rüzgâr uçağı sürükleyip ağır biçimde hasarladı; Wright Flyer bir daha uçmadı.

Wright kardeşlerin havacılığa katkısı

Wright kardeşlerin havacılığa en önemli katkısı, uçuş sorununu yalnızca daha güçlü bir motor üretme meselesi olarak görmemeleriydi. Onlara göre başarılı bir uçak, pilotun yönlendirebildiği ve havada dengesini koruyabildiği uçaktı. Bu nedenle planör denemeleriyle pilotluk becerilerini, rüzgâr tüneli çalışmalarıyla da kanat ve pervane verilerini geliştirdiler. Mekanik bilgilerini bisiklet ve matbaa atölyelerinde edindikleri pratik deneyimle birleştirdiler.

Geliştirdikleri üç eksenli kontrol sistemi, sabit kanatlı uçuşun uygulanabilir hâle gelmesine yardımcı oldu. 1904’te yaptıkları Wright Flyer II ile daha uzun uçuşlar gerçekleştirdiler ve aynı yıl insanlı, motorlu bir araçla ilk tam daire uçuşunu yaptılar. 1905’teki Flyer III ise daha kullanışlı bir sabit kanatlı uçak niteliğine ulaştı. Bu gelişmeler, 1903’teki ilk başarının tesadüf olmadığını; deneme, ölçme, pilotluk ve tasarımın birlikte ilerlediği bir çalışma yöntemine dayandığını gösterir.

Sonraki yaşamları ve bıraktıkları miras

1903’ten sonra Wright kardeşler bisiklet işinden giderek uzaklaşıp kullanılabilir bir uçak geliştirmeye ve uçuşlarını tanıtmaya yoğunlaştılar. 1906 ve 1907 yıllarında yeni araçlar yaparak iş görüşmeleri yürüttüler. 1908’de yeniden Kitty Hawk’ta denemeler yaptılar; aynı yıl Wilbur Fransa’da, Orville ise Virginia’daki Fort Myer’de gösteri uçuşları gerçekleştirdi. Wilbur’un uçuşları Avrupa’da büyük ilgi gördü. Orville de Amerika Birleşik Devletleri’nde uzun süreli uçuşlar yaptı ve yolcu taşıdı. 1909’da kardeşler bir uçuş okulu açarak Fransız pilotların eğitimine katkı sağladı.

Bu dönem, onların yalnızca deney yapan iki kardeş değil, uçuşu gösteren ve öğreten kişiler hâline geldiği dönemdi. Wilbur’un 1911’deki kısa bir eğitim uçuşundan sonra bir daha uçmaması ve 1912’de ölmesiyle ortak çalışmalarının bir bölümü sona erdi. Orville, kardeşinin ölümünden sonra da Wright adının ve ilk uçağın tarihsel öneminin korunmasına katkıda bulundu; Wright Flyer daha sonra sergilenmek üzere farklı kurumlara gönderildi ve 1948’de Smithsonian Institution’a yerleştirildi.

Wright kardeşlerin kalıcı mirası, motor gücünü pilot kontrolüyle birleştiren başarılı uçuş yaklaşımıdır. Uçağın havalanması kadar dengede tutulması ve yönlendirilmesi gerektiğini göstermeleri, çalışmalarını havacılık tarihinin dönüm noktalarından biri yaptı. Uçak tasarımındaki ayrıntılı mühendislik çalışmaları, patent süreçleri ve sonraki havacılık tarihinin bütünü ise ayrı başlıklardır.