Aziz Sancar

Çocukluğu ve eğitim hayatı

Aziz Sancar, 8 Eylül 1946’da Mardin’in Savur ilçesinde, alt orta sınıf bir ailenin sekiz çocuğundan yedincisi olarak doğdu. Anne ve babası eğitim almamıştı; buna rağmen çocuklarının okumasına büyük önem verdiler. Sancar’ın yetiştiği çevrede öğretmenlerinin etkisi de belirleyici oldu. Kendi anlatımına göre, Köy Enstitülerinde yetişmiş idealist öğretmenler onun eğitim anlayışını ve bilim insanı olma isteğini etkiledi.

İlköğrenimini Savur çevresinde tamamlayan Sancar, okul yıllarında başarılı bir öğrenciydi ve başarısı öğretmenlerinin dikkatini çekti. Lise döneminde kimya okumak istiyordu. Ancak sınıfındaki beş arkadaşının tıp fakültesine girmesi üzerine o da tıp eğitimi almaya yöneldi. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinde öğrenim gördü ve 1969’da eğitimini sınıfının en başarılı öğrencisi olarak tamamladı.

Tıp eğitimi, Sancar’a insan sağlığı ve biyoloji hakkında güçlü bir temel kazandırdı; ancak kariyerinin yönü yalnızca hekimlikle sınırlı kalmadı. Mezuniyetinden sonra Savur’a dönerek bölgede bir buçuk yıl doktor olarak çalıştı. Bu deneyim, onun laboratuvar araştırmalarına yönelmeden önce doğrudan sağlık hizmeti içinde bulunmasını sağladı. Daha sonra biyokimya alanında ileri eğitim almak için TÜBİTAK bursu kazandı ve Johns Hopkins Üniversitesine gitti. Buradaki eğitim süreci, Türkiye’deki tıp eğitimiyle ABD’deki araştırma ortamı arasında yeni bir akademik yön aramasına örnek oluşturdu.

Mesleki kariyeri ve akademik çalışmaları

Sancar’ın mesleki kariyeri, hekimlikten moleküler biyoloji araştırmacılığına geçişiyle şekillendi. Johns Hopkins Üniversitesinde biyokimya alanında eğitim görmek üzere burs kazandı; ancak ABD’deki yaşama uyum sağlamakta zorlandığı için yaklaşık bir buçuk yıl sonra Savur’a dönerek yeniden doktorluk yaptı. Daha sonra ABD’ye dönmeye karar verdi. İlk geldiğinde yalnızca Fransızca konuşabiliyordu ve eğitim sürecinde İngilizce öğrendi.

DNA onarımı alanında çalışmış bilim insanı Claud Rupert ile iletişime geçmesinin ardından Teksas Üniversitesine bağlı Dallas’taki laboratuvarda moleküler biyoloji doktorası yaptı. Doktora çalışmaları sırasında, morötesi ışınla zarar gören bakterilerin mavi ışık altında yeniden toparlanması ilgisini çekti. 1976’da, bu süreçte görev alan fotoliyaz enziminin genini çoğaltmayı başardı; 1977’de de E. coli bakterisinin fotoreaktive edici enzimi üzerine doktorasını tamamladı.

Doktora sonrasında üç doktora sonrası araştırma başvurusu reddedildi. Bunun ardından Yale Üniversitesinde laboratuvar teknisyeni olarak çalıştı ve burada beş yıl geçirdi. Yale’de, karanlıkta işleyen başka bir DNA onarım yolu olan nükleotid eksizyon onarımı üzerine çalışmalar yürüttü. Dean Rupp’ın laboratuvarında bu sürecin moleküler ayrıntılarını araştırdı; hasarlı DNA ipliğini kesen UvrABC endonükleazı ve bu enzimi kodlayan genleri belirledi. Araştırmaları, hasarlı bölgenin çevresinden kesilerek uzaklaştırıldığını göstermeye yardımcı oldu.

Bu çalışmaların ardından Kuzey Carolina Üniversitesinde öğretim görevlisi oldu; başvurduğu 50 üniversite arasında olumlu yanıt aldığı tek kurum burasıydı. Chapel Hill’de bakterilerdeki nükleotid eksizyon onarımının sonraki adımlarını ve insanlardaki daha karmaşık biçimini araştırdı. Uzun süreli çalışmalarından biri de fotoliyaz ve ışıkla yeniden etkinleşme süreçleri üzerineydi. Ayrıca Sancar ve ekibi, Period ve Cryptochrome genlerinin insan hücrelerinin biyolojik saatlerinin günlük ve mevsimsel ritimle uyumlu kalmasındaki rolünü inceledi.

Fotoliyaz enziminin çalışma mekanizması ile nükleotid eksizyon onarımının ayrıntılı aşamaları, bu biyografi içinde yalnızca tanıtılan ve daha geniş açıklama gerektiren ayrı konulardır. DNA hasarının moleküler mekanizmaları da kapsamlı biçimde ayrıca ele alınabilecek bir başlıktır.

Sancar, 2005’te ABD Ulusal Bilimler Akademisine seçilen ilk Türk üye oldu. Türk Bilimler Akademisinin ve Amerikan Sanat ve Bilim Akademisinin onursal üyesidir.

DNA onarımı araştırmalarına katkısı

DNA, hücrenin kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür; morötesi ışık gibi etkenler bu bilgide hasar oluşturabilir. DNA onarımı ise hücrenin bu hasarları tanıyıp düzeltmesini sağlayan biyolojik süreçlerin genel adıdır. Sancar’ın bilimsel önemi, özellikle bakterilerdeki bu onarım yollarının nasıl işlediğini araştırarak sürecin temel bileşenlerini ve işleyişini açıklığa kavuşturmasından gelir.

Doktora döneminde, morötesi ışınla zarar görmüş bakterilerin mavi ışıkla yeniden toparlanması üzerine çalıştı ve fotoliyaz enziminin genini çoğalttı. Daha sonra Yale’de, ışığa ihtiyaç duymadan çalışan nükleotid eksizyon onarımını inceledi. Bu araştırmalarda UvrABC endonükleazını ve onu kodlayan genleri belirledi; enzimin hasarlı DNA ipliğini iki noktadan keserek hasarlı kısmın çıkarılmasına katkı verdiğini ortaya koydu. Böylece DNA onarımının yalnızca genel bir iyileşme süreci olmadığı, belirli enzimler ve genler aracılığıyla düzenlenen bir hücresel işlem olduğu daha anlaşılır hâle geldi.

Fotoliyaz ve nükleotid eksizyon onarımı, Sancar’ın çalışmalarında öne çıkan iki DNA onarım yoludur; bu yolların ayrıntılı moleküler açıklaması ise ayrı bir konudur.

2015 Nobel Kimya Ödülü

Aziz Sancar, 2015’te Tomas Lindahl ve Paul L. Modrich ile birlikte Nobel Kimya Ödülü’nü aldı. Ödül, üç bilim insanının DNA onarımının mekanizmalarını açıklamaya yönelik çalışmaları nedeniyle verildi. Bu başarı, Sancar’ın bakterilerde DNA onarımı üzerine başlattığı araştırmaların, hücrelerin genetik materyali koruma biçimini anlamaya yönelik daha geniş bilimsel çerçevede değerlendirildiğini gösterdi.

Sancar’ın katkısının temelinde, morötesi ışığın zarar verdiği DNA’nın hücre tarafından nasıl onarılabildiğini araştırması bulunur. Önce mavi ışıkla etkinleşen fotoliyaz enzimi üzerinde çalıştı. Bu araştırmada somut bir adım olarak 1976’da fotoliyaz genini çoğaltmayı başardı. Daha sonraki çalışmalarında ise ışığa bağlı olmayan nükleotid eksizyon onarımına yöneldi ve UvrABC endonükleazının hasarlı DNA bölgesinin çıkarılmasındaki rolünü açıkladı.

Nobel Ödülü, tek bir buluştan çok DNA onarımının işleyişine ilişkin mekanizma çalışmalarının bilimsel değerini vurguladı. Sancar’ın araştırmaları, hücrelerin DNA’daki hasarı nasıl tanıyıp onardığını anlamaya yönelik deneysel temelin güçlenmesine katkı sağladı. Bu nedenle ödül, onun uzun yıllara yayılan fotoliyaz ve nükleotid eksizyon onarımı çalışmalarının uluslararası düzeydeki karşılığı oldu.

Bilimsel ve toplumsal mirası

Aziz Sancar’ın bilimsel mirası, DNA onarımının bakterilerdeki temel süreçlerini açıklığa kavuşturan araştırmalarından ve bu çalışmaların insan hücrelerindeki daha karmaşık onarım yollarını incelemeye uzanmasından oluşur. Fotoliyaz, nükleotid eksizyon onarımı ve biyolojik saat üzerine çalışmaları, moleküler biyolojide farklı araştırma alanları arasında bağlantı kurulmasına katkı sağlamıştır. İnsan hücrelerinin biyolojik saatinde Period ve Cryptochrome genlerinin rolünü açıklamaya yönelik bulgularının, bazı hastalıkların ve tedavilerin incelenmesinde kullanılabilecek bilgiler sağlayabileceği belirtilmiştir.

Toplumsal açıdan Sancar’ın yaşamı, Savur’da başlayan bir eğitim ve meslek yolculuğunun uluslararası bilim dünyasında etkili araştırmalara dönüşebileceğini gösterir. Nobel Kimya Ödülü, Türkiye’de bilim insanlarının görünürlüğünü artıran önemli bir başarı olarak öne çıktı. Sancar ve eşi Gwen Boles Sancar’ın kurduğu Aziz & Gwen Sancar Vakfı, Türk kültürünü tanıtmayı ve ABD’deki Türk öğrencileri desteklemeyi amaçlar. Ayrıca Carolina Türk Evi, Türk araştırmacılara barınma ve konuk hizmetleri sunan, Türk-Amerikan etkileşimini destekleyen bir merkez olarak oluşturuldu.