Genel Denge Teorisi: Piyasalar Nasıl Eş Zamanlı Dengelenir?

Kısmi denge ile genel denge arasındaki fark

Kısmi denge analizi belirli bir piyasaya odaklanır ve inceleme sırasında diğer piyasaların fiyatlarını, gelirlerini veya üretim koşullarını sabit kabul eder. Örneğin yalnızca ekmek piyasasında ekmek fiyatı ile ekmek miktarı arasındaki ilişki incelenebilir. Bu yaklaşım, ele alınan piyasadaki değişikliğin diğer sektörler üzerindeki etkisi küçükse veya araştırmanın amacı yalnızca belirli bir sektörü anlamaksa kullanışlıdır.

Genel denge analizi ise bir piyasadaki değişikliğin diğer piyasalar aracılığıyla ekonominin tamamına yayılabileceğini kabul eder. Ekmek üretiminin artması un, enerji ve işgücü talebini etkileyebilir; bu girdilerin fiyatlarındaki değişiklik de başka malların üretim maliyetlerini ve arzını değiştirebilir. Dolayısıyla ekmek piyasasındaki yeni dengeyi hesaplarken yalnızca ekmek arz ve talebine değil, ilgili girdilerin ve ikame malların piyasalarına da bakmak gerekir. Genel denge yaklaşımının temel mekanizması, tüm bu karşılıklı fiyat ve miktar ayarlamalarını aynı sistem içinde çözmektir.

Bu nedenle kısmi denge, bir ekonomik parçanın diğer koşullar sabitken analizidir; genel denge ise piyasaların eş zamanlı olarak birbirini etkilediği bütünsel analizdir. Genel denge teorisi arz, talep ve fiyatların birçok etkileşimli piyasadaki ortak sonucunu araştırır.

Ekonominin aktörleri, piyasaları ve fiyat vektörü

Genel denge modelinde ekonomik aktörlerin başında tüketiciler ve firmalar gelir. Tüketiciler sahip oldukları kaynaklar veya gelirleriyle mallar arasından seçim yapar; firmalar ise üretim teknolojilerini ve ellerindeki üretim faktörlerini kullanarak mal ve hizmet arz eder. Kaynaklar arasında emek, sermaye ve diğer üretim girdileri bulunabilir. Modelde her malın ve kaynağın alınıp satıldığı bir piyasa vardır.

Bir piyasanın fiyatı yalnızca o piyasadaki alıcı ve satıcıları etkilemez. Örneğin emek ücretindeki artış, emeği yoğun kullanan firmaların maliyetlerini yükseltebilir; bu firmaların ürün fiyatları ve üretim miktarları değiştiğinde tüketicilerin gelirleriyle tercihleri de etkilenebilir. Benzer biçimde bir malın fiyatı yükseldiğinde tüketiciler ikame mallara yönelebilir ve bu malların piyasalarında talep artışı ortaya çıkabilir. Genel denge, bu bağlantıların tümünü birlikte değerlendirir.

Fiyat vektörü, ekonomideki bütün malların ve ilgili kaynakların fiyatlarını tek tek gösteren listedir: p = (p1, p2, ..., pn). Tüketicilerin satın alma kararları, firmaların üretim kararları ve piyasaların temizlenmesi tek bir fiyat yerine bu fiyatlar kümesine bağlıdır. Bir fiyat vektörü, aktörlerin kararlarını uyumlu hâle getirip her piyasadaki toplam arz ile toplam talebi karşılaştırmak için kullanılır. Paranın fiyatı veya faiz gibi unsurların da diğer fiyatlarla bağlantılı olması, tek bir fiyatın diğerlerinden bağımsız belirlenemeyeceğini gösterir.

Rekabetçi genel denge

Rekabetçi genel denge, tüketicilerin ve firmaların geçerli fiyatları veri kabul ederek kendi amaçları doğrultusunda seçim yaptığı ve bu seçimlerin bütün piyasalarda arz ile talebi eşitlediği durumdur. Tüketici, bütçesi ve karşılaştığı fiyatlar altında kendisi için en uygun mal bileşimini seçer. Firma ise fiyatları veri kabul ederek üretim teknolojisi ve kaynak kısıtları altında kârını en yüksek düzeye çıkarmaya çalışır. Hiçbir aktör tek başına fiyatı değiştiremediği için aktörler fiyat alıcı olarak modellenir.

Bu kararlar birbirinden kopuk değildir. Tüketicilerin kaynak sahipliği ve elde ettiği gelir talebini belirler; firmaların kaynak talebi ise üretim kararlarını ve kaynak fiyatlarını etkiler. Fiyat vektörü, bu kararların tamamında ortak sinyal görevi görür. Rekabetçi genel denge, öyle bir fiyatlar ve tahsisler kümesi bulur ki tüketici ve firmaların bireysel kararları birbiriyle uyumlu olur ve hiçbir piyasada karşılanmamış net talep kalmaz.

Örneğin emek ve tüketim mallarının bulunduğu bir ekonomide ücret, tüketicilerin gelirini ve firmaların maliyetini aynı anda etkileyebilir. Ürün fiyatları da tüketicilerin hangi malları talep edeceğini, firmaların hangi malları ne kadar üreteceğini değiştirir. Bu nedenle ücretin, ürün fiyatlarının ve üretim miktarlarının ayrı ayrı değil, ortak bir denge sistemi içinde değerlendirilmesi gerekir.

Denge kavramı, ekonominin belirli bir andaki uyumlu durumunu ifade eder; istikrar, fiyatlar değiştiğinde ekonominin bu duruma yönelip yönelmediğiyle, karşılaştırmalı statik ise başlangıç ve yeni dengeyi karşılaştırmakla ilgilidir. Bu üç kavram aynı değildir ve genel denge teorisi öncelikle denge durumunun tanımıyla ilgilenir.

Fazla talep, piyasa dengesi ve Walras Kanunu

Bir malın fazla talebi, o mala yönelik toplam talep ile toplam arz arasındaki farktır. Fiyat vektörü p altında i malının fazla talebi z_i(p) = x_i^d(p) - x_i^s(p) biçiminde yazılabilir. Burada x_i^d toplam talebi, x_i^s ise toplam arzı gösterir. Piyasa dengesi, her mal için fazla talebin sıfır olmasıdır: z_i(p*) = 0. Dolayısıyla rekabetçi genel dengede yalnızca tek bir piyasa değil, bütün piyasalar aynı fiyat vektörü p* altında temizlenir.

Fazla talep pozitifse alıcıların istediği miktar mevcut arzı aşar; negatifse arzın bir bölümü talep edilmeden kalır. Fiyatlar ve aktörlerin kararları arasındaki bağlantı, bir piyasadaki fazla talebin diğer malların ve kaynakların taleplerini de etkileyebilmesini sağlar. Örneğin bir tüketici belirli bir malı daha az satın aldığında harcamasını başka mallara kaydırabilir; bu değişiklik ilgili piyasaların fazla talep fonksiyonlarına yansır.

Walras Kanunu, tüm piyasaların değer cinsinden toplam fazla talebinin sıfır olduğunu söyler: p · z(p) = 0. Bunun anlamı, ekonomik aktörlerin bütçe kısıtlarıyla uyumlu kararlar verdiği bir sistemde bir piyasadaki satın alma isteğinin karşılığının başka bir piyasadaki satış veya arzla bağlantılı olmasıdır. Bu nedenle piyasa denge koşulları birbirinden tamamen bağımsız değildir. Uygun koşullar altında n-1 piyasa temizlenmişse, Walras Kanunu kalan piyasanın değer cinsinden dengesini de zorunlu kılar; ancak bu sonuç, her piyasanın ayrı ayrı incelenmesinin gereksiz olduğu anlamına gelmez, çünkü denge fiyatlarını belirlemek için sistemin karşılıklı ilişkileri yine de çözülmelidir.

Genel denge varlığının temel koşulları

Genel denge teorisi yalnızca dengeyi tanımlamaz; belirli varsayımlar altında böyle bir fiyat ve tahsis kümesinin var olup olmadığını da araştırır. Temel çerçevede tüketicilerin tercihleri, firmaların üretim teknolojileri, ekonomideki başlangıç kaynakları ve mülkiyet ilişkileri belirtilir. Aktörlerin fiyat alıcı olması ve piyasaların rekabetçi biçimde işlemesi de merkezi varsayımlardandır.

Denge varlığı sonuçları genellikle tercihlerin ve üretim kümelerinin uygun matematiksel özelliklere sahip olmasına dayanır. Konvekslik, farklı tüketim veya üretim seçeneklerinin uygun bileşimlerinin model içinde ele alınabilmesini kolaylaştırır. Ayrıca kararların tutarlı olması, fiyat ve kaynak bilgilerinin model tarafından belirlenen çerçevede kullanılabilmesi ve piyasaların dengeye uygun biçimde tanımlanması gerekir. Bu varsayımlar sağlandığında analiz, negatif veya ekonomik anlam taşımayan çözümler yerine anlamlı fiyat ve miktar tahsislerini araştırır.

Varsayımların güçlü olması önemlidir. Tam rekabet, tam bilgi ve uygun tercih-teknoloji yapıları gerçek ekonomilerde her zaman eksiksiz biçimde bulunmayabilir. Büyük ekonomilerde bazı konvekslik sorunları denge sonuçlarını yaklaşık olarak koruyabilse de, bu durum standart denge sonuçlarının her koşulda otomatik biçimde geçerli olduğu anlamına gelmez.

Rekabetçi denge ile Pareto etkinliği arasındaki ilişki

Pareto etkinliği, bir kişinin durumunu kötüleştirmeden başka bir kişinin durumunu iyileştiren uygulanabilir bir değişikliğin bulunmadığı tahsisi ifade eder. Rekabetçi genel denge ile Pareto etkinliği arasındaki temel ilişki koşulludur: standart rekabetçi modelin varsayımları altında, özellikle piyasaların yeterince kapsamlı ve önemli piyasa aksaklıkları bulunmadığında, rekabetçi denge Pareto etkin olabilir. Bunun mekanizması, fiyatların hem tüketicilerin marjinal tercihlerini hem de firmaların üretim maliyetlerini aynı koordinasyon sistemi içinde buluşturmasıdır.

Tüketiciler ve firmalar fiyatları veri kabul ederek kendi kararlarını optimize ettiğinde, denge fiyatları kaynakların farklı kullanım alanları arasındaki değiş tokuşları yansıtır. Tüm piyasalar temizlendiğinde ve gerekli rekabet koşulları sağlandığında, bir kişinin refahını azaltmadan başka bir kişinin refahını artıracak boş bir yeniden tahsis fırsatı kalmayabilir. Ancak bu sonuç, her rekabetçi dengenin her açıdan adil olduğu anlamına gelmez; Pareto etkinliği dağılımın adaletini tek başına değerlendirmez.

Piyasaların eksik olması, belirsizlik altında yeterli sözleşmelerin bulunmaması veya kredi kısıtları gibi durumlarda rekabetçi sonuç Pareto optimal olmayabilir. Bu nedenle etkinlik sonucu, dengenin yalnızca rekabetçi olmasına değil, modelin ilgili varsayımlarını taşımasına bağlıdır. İlk ve ikinci refah teoremleri bu ilişkiyi sırasıyla rekabetçi denge-etkinlik bağlantısı ve uygun yeniden dağıtım sonrasında rekabetçi dengeye ulaşma fikri üzerinden inceler; ayrıntılı koşulları ve ispatları ayrı bir konudur.