Grafik Nasıl Yorumlanır? Verileri Doğru Okuma ve Karşılaştırma

Başlık, eksen, ölçek ve birimleri okuma

Grafiğin başlığı, gösterilen verinin konusunu ve kapsamını belirtir. Örneğin “Bir Haftada Satılan Meyve Miktarı” başlığı, grafikte meyve satışlarının ve belirli bir zaman aralığının ele alındığını gösterir. Başlığı okumadan yalnızca sütunların ya da noktaların görünüşüne bakmak, grafiğin neyi anlattığını yanlış anlamaya yol açabilir.

Eksenler, verilerin grafikte nereye yerleştirildiğini gösterir. Yatay eksende günler, ürünler veya sınıflar; dikey eksende ise sayı, uzunluk, miktar ya da başka bir ölçüm bulunabilir. Her eksenin adı ve birimi kontrol edilmelidir. Dikey eksen “öğrenci sayısı” olarak verilmişse 5 ile 5 öğrenci, “kilogram” olarak verilmişse 5 ile 5 kilogram ifade edilir. Ölçek, eksen üzerindeki ardışık işaretlerin hangi değerleri temsil ettiğini söyler. İşaretler 0, 10, 20, 30 biçimindeyse her aralık 10 birimdir; 0, 2, 4, 6 biçimindeyse her aralık 2 birimdir.

Örneğin bir sütunun üstü 30 işaretine denk geliyor ve dikey eksen “kitap sayısı” birimini kullanıyorsa bu sütun 30 kitabı gösterir. Ancak ölçek 10’ar değil 5’er ilerliyorsa aynı görsel yükseklik farklı bir değere karşılık gelebilir. Bu nedenle değer, yalnızca sütunun veya noktanın yüksekliğine bakılarak değil, eksendeki işaretlerle birlikte okunmalıdır. Çizgi sıfırdan başlamıyorsa iki değer arasındaki görsel uzaklık olduğundan büyük veya küçük algılanabilir; bu durumda gerçek değerler eksen üzerindeki sayılardan kontrol edilmelidir.

Çizgi, sütun ve daire grafiklerini okuma

Çizgi grafik, değerlerin özellikle zaman içindeki değişimini göstermek için kullanılır. Noktalar belirli zamanlara ait değerleri, noktaları birleştiren çizgi ise bu değerlerin nasıl ilerlediğini gösterir. Çizginin yukarı yönelmesi artışı, aşağı yönelmesi azalışı, yatay kalması ise aynı değerin korunduğunu düşündürür. Örneğin bir kentin pazartesiden cumaya sıcaklıklarını gösteren çizgi grafiğinde salıdan çarşambaya doğru çizgi yükseliyorsa sıcaklık artmıştır. En yüksek nokta en sıcak zamanı, en düşük nokta ise en düşük değeri gösterir. Zaman içindeki genel örüntüleri incelemek çizgi grafiklerin temel kullanım alanlarından biridir.

Sütun grafik, farklı kategorilere ait değerleri sütunların uzunluklarıyla karşılaştırır. Yatay eksende ürün adları, dikey eksende satış miktarı varsa her sütunun yüksekliği o ürünün satışını belirtir. Örneğin elma sütunu 40, armut sütunu 25 değerindeyse elma satışı daha fazladır. Sütunlar arasındaki yükseklik farkı, kategoriler arasındaki sayısal farkı bulmak için kullanılabilir. Sütun grafiklerindeki kategoriler birbirinden ayrı olduğu için her sütun belirli bir grubu veya seçeneği temsil eder.

Daire grafik, bir bütünün parçalarının bütüne göre payını gösterir. Dairenin tamamı toplamın tamamını, her dilim ise bu toplam içindeki bir bölümü temsil eder. En büyük dilim en büyük payı, eşit büyüklükteki dilimler ise eşit payları gösterir. Örneğin bir sınıftaki öğrencilerin ulaşım biçimleri daire grafiğinde gösteriliyorsa otobüsü temsil eden dilim, otobüsle gelen öğrencilerin sınıfın tamamı içindeki payını anlatır. Daire grafiğinde dilimleri karşılaştırırken parçaların kendi içindeki büyüklüğü değil, bütün içindeki payı dikkate alınır.

Grafik türü, incelenmek istenen bilgiye uygun seçildiğinde okumayı kolaylaştırır: zaman içindeki değişimler için çizgi, kategoriler arası karşılaştırmalar için sütun, bir bütünün parçaları için daire grafik tanıtılabilir.

Artış, azalış, değişim ve eğilimleri belirleme

Artış, bir değerin önceki değere göre yükselmesidir; azalış ise düşmesidir. Değişim, iki durum veya iki zaman arasındaki farklılığı anlatır. Eğilim, tek bir değerden çok, birden fazla veriye bakıldığında ortaya çıkan genel yönelimdir. Bir çizgi grafiğinde her nokta bir önceki noktaya göre incelenir. Böylece hangi aralıkta artış, hangi aralıkta azalış, hangi aralıkta değişmeme olduğu belirlenebilir.

Örneğin bir mağazanın dört aydaki satışları 20, 25, 25 ve 18 ise ilk aydan ikinci aya artış, ikinci aydan üçüncü aya değişmeme, üçüncü aydan dördüncü aya azalış vardır. İlk aydaki 20 ile son aydaki 18 karşılaştırıldığında dönem genelinde son değer daha düşüktür. Bu örnekte arada bir yükselme yaşanmasına rağmen bütün dönem için genel yön aşağıdır. Eğilimi belirlemek için yalnızca en yüksek ve en düşük noktaya değil, değerlerin sıralanışına da bakılır.

Sütun grafiklerde de kategoriler belirli bir sıraya konmuşsa artış veya azalış görülebilir. Örneğin sınıfların kitap okuma sayıları 12, 15, 19 ve 23 şeklindeyse sınıflar ilerledikçe düzenli bir artış vardır. Ancak kategoriler arasında zaman ilişkisi yoksa “zamanla artmıştır” demek yerine “bu kategoride daha yüksektir” denmelidir. Daire grafikte ise zaman içindeki artış ve azalış doğrudan gösterilmez; daha çok parçaların bütündeki payları karşılaştırılır.

Bir grafikten sonuç çıkarırken değişimin yönü kadar değişimin hangi değerler arasında gerçekleştiği de belirtilmelidir. “Satışlar arttı” ifadesi genel bir yorumdur; “mart ayında şubat ayına göre satışlar yükseldi” ifadesi ise karşılaştırmanın hangi iki değere dayandığını açıklar. Çizgi grafiklerin zaman içindeki genel örüntüleri bulmada kullanılabildiği kaynaklarda da belirtilmektedir.

Grafikte değerleri karşılaştırma ve soru türünü belirleme

Değerleri karşılaştırırken önce hangi değerlerin incelendiği belirlenir. En yüksek değer, grafikte eksen üzerindeki sayısı en büyük olan değerdir; en düşük değer ise sayısı en küçük olandır. Eşit yükseklikteki sütunlar veya aynı değere karşılık gelen noktalar eşitliği gösterir. İki değerin arasındaki farkı bulmak için büyük değerden küçük değer çıkarılır. Örneğin birinci kategoride 36, ikinci kategoride 24 ürün varsa fark 36 - 24 = 12 üründür.

Soruda “ikisi birlikte kaçtır?” deniyorsa toplam aranır ve değerler toplanır: 36 + 24 = 60. “Biri diğerinin kaçta kaçı?” veya “toplamın ne kadarı?” deniyorsa oran aranır; bir değer diğerine ya da toplam değere bölünür. Daire grafiğinde oran, bir dilimin bütün daire içindeki payını ifade eder. Bu nedenle “en büyük değer hangisi?”, “kaç fazladır?”, “toplam kaçtır?” ve “hangi pay daha büyüktür?” soruları aynı işlem türünü gerektirmez.

Karşılaştırma yapılırken ölçek de hesaba katılmalıdır. Sütunlar birbirine yakın görünse bile eksendeki sayılar farklı olabilir; doğru karşılaştırma görsel uzunlukla değil, okunan değerlerle yapılır. Birden fazla grafik veya veri grubu varsa aynı birim ve aynı ölçekteki değerler karşılaştırılmalıdır.

Grafikten çıkarılabilecek ve çıkarılamayacak sonuçlar

Grafikten çıkarılabilecek sonuç, gösterilen değerler arasında doğrudan kurulabilen ilişkidir. Örneğin grafikte pazartesi günü 18, salı günü 22 ziyaretçi gösteriliyorsa salı günü ziyaretçi sayısının pazartesiden 4 fazla olduğu söylenebilir. En yüksek değer, en düşük değer, eşit değer, toplam, fark ve açıkça görülen artış veya azalışlar bu tür sonuçlardır.

Grafikte bulunmayan bir bilgiyi yalnızca görünüşe veya tahmine dayanarak kesin sonuç gibi söylemek doğru değildir. Bir grafikte iki gün arasındaki satış artışı gösteriliyorsa bu artışın nedeninin hava durumu, reklam veya fiyat değişikliği olduğu sonucuna varılamaz; bu nedenler grafikte verilmemiş olabilir. Benzer biçimde bir kategorinin değerinin yüksek olması, o kategorinin her zaman en başarılı olduğu anlamına gelmez. Yalnızca gösterilen zaman, grup ve ölçüm sınırları içinde konuşulmalıdır.

Sonuç cümlesi kurulurken dayanak olan değerler açıkça belirtilmelidir. “Nisan ayı en yüksek değerdedir” demek, grafikteki diğer aylarla karşılaştırmaya dayanır. Buna karşılık “Nisan ayında bu değerin neden yükseldiği” sorusu, grafikte neden bilgisi yoksa cevaplanamaz. İstatistiksel veri analizi ve grafiklerden ileri düzey çıkarım, burada gereken temel okumadan ayrı bir konudur. Aldatıcı ve yanıltıcı grafik tasarımı da grafik verilerini okuma becerisinden farklı olarak başka bir başlıkta ele alınır.