Sürrealizm Nedir? Üstgerçeklik, Bilinçaltı ve Edebî Özellikleri

Sürrealizmin tanımı ve ortaya çıkışı

Sürrealizm, gerçekliği yalnızca gözle görülen ve akılla açıklanabilen dünyayla sınırlamayan sanat ve edebiyat akımıdır. Sürrealist sanatçı, bilinçaltını, düşleri, rastlantıları ve alışılmadık çağrışımları yaratıcı üretimin merkezine alır. Amaç yalnızca anlamsız ya da garip görüntüler oluşturmak değildir; gündelik gerçeklikle düş dünyasını bir araya getirerek daha geniş bir gerçeklik anlayışına ulaşmaktır. Bu nedenle sürrealist eserlerde mantıksal olarak yan yana gelmeyecek nesneler, kişiler ve düşünceler aynı sahnede bulunabilir.

Akım, I. Dünya Savaşı’nın ardından Avrupa’da, özellikle Paris çevresinde gelişti. Savaş öncesindeki aşırı akılcılığın ve yerleşik toplumsal değerlerin yıkıcı sonuçlar doğurduğunu düşünen bazı sanatçılar, yalnızca akla dayalı düşünceye karşı çıktılar. Sürrealizm, 1910’larda etkili olan Dada hareketinden de beslendi; fakat zamanla bilinçaltını özgürleştirmeye dayalı daha sistemli bir anlayış geliştirdi. Guillaume Apollinaire, “sürrealizm” terimini 1917’de kullandı. André Breton’un Sürrealist Manifesto’sunun yayımlanmasıyla akım 1924’te belirgin bir edebî ve sanatsal hareket hâline geldi.

Örneğin bir şiirde bir trenin gökyüzünde yüzmesi, bir saatin konuşması ve bir çocuğun aynı anda hem geçmişte hem gelecekte yaşaması gerçekçi bir olay örgüsü içinde açıklanmayabilir. Sürrealist bakış açısından önemli olan, bu görüntülerin alışılmadık bir düşünce ve duygu bağlantısı kurmasıdır. Akımın ortaya çıkışında bu tür mantık dışı bağları özgürleştirme isteği belirleyici olmuştur.

Üstgerçeklik anlayışı

Üstgerçeklik, sürrealizmin gerçeklik kavrayışını açıklayan temel düşüncedir. Buna göre gerçek, yalnızca dış dünyada gözlenen olaylardan oluşmaz; rüyalar, sezgiler, hayaller, rastlantılar ve bilinçaltındaki çağrışımlar da insan deneyiminin bir parçasıdır. Sürrealistler, aklın ve toplumun koyduğu sınırların dışında kalan bu alanları değersiz veya önemsiz saymaz. Düş ile uyanıklık, hayal ile gözlem, mantık ile akıl dışılık arasındaki karşıtlıkları bir arada düşünmeye çalışırlar.

Bu anlayışın işleyişinde sanatçı, bir nesneyi yalnızca herkesin kabul ettiği işleviyle göstermeyi bırakır. Nesne, bilinçaltının yüklediği başka anlamlarla birlikte ele alınabilir. Böylece sıradan bir oda, rüyadaki gibi sonsuz bir koridora dönüşebilir; gündelik bir eşya, beklenmedik bir varlıkla yan yana getirilebilir. Okurdan beklenen, bu görüntüleri gerçekçi bir açıklamaya zorlamak yerine aralarındaki çağrışım ilişkisini fark etmesidir.

Örneğin bir metinde kapı yalnızca bir odaya geçişi sağlamaz; geçmişe, unutulmuş bir anıya veya kişinin korkusuna açılan bir eşik gibi işlev görebilir. Kapının aynı anda hem evin içinde hem de denizin ortasında bulunması da üstgerçeklik anlayışına uygundur. Çünkü burada amaç fizik kurallarını açıklamak değil, dış gerçeklikle iç dünyanın birlikte ifade edilebileceğini göstermektir. Sürrealizmde bu tür şaşırtıcı karşılaşmalar, düşüncenin alışılmış kalıplarını kırarak yeni bir algı alanı oluşturur.

Bilinçaltı, rüya ve akıl dışılık

Sürrealistler için bilinçaltı, insanın farkında olmadan taşıdığı isteklerin, korkuların, anıların ve çağrışımların bulunduğu yaratıcı bir alandır. Rüyalar bu alanın görünür hâle geldiği özel durumlardan biri kabul edilir. Rüyalarda zaman, mekân ve kişi ilişkileri gündelik yaşamdaki gibi düzenli değildir; bir görüntü başka bir görüntüye aniden dönüşebilir. Sürrealist edebiyat, bu düzensizliği hata olarak düzeltmek yerine anlatımın imkânı hâline getirir.

Akıl dışılık burada yalnızca saçmalık anlamına gelmez. Akıl dışı bir sahne, bilinçaltında birbirine bağlanan düşünceleri görünür kılabilir. Bu nedenle sürrealist bir metinde neden-sonuç ilişkileri zayıflayabilir, anlatıcı bir düşünceden başka bir düşünceye sıçrayabilir ve imkânsız olaylar olağan bir durum gibi aktarılabilir. Okur, metni tek bir mantıksal açıklamaya indirgemek yerine ortaya çıkan görüntülerin duygusal ve çağrışımsal yönünü izler.

Örneğin anlatıcı, çocukluk evini anlatırken bir anda ayın içinde yürüdüğünü, ardından konuşan bir aynanın ona geleceğini söylediğini belirtebilir. Bu olaylar gerçekçi bir anlatıda açıklanması gereken tutarsızlıklar olurdu; sürrealist anlatıda ise rüya mantığıyla işleyen bir bütünün parçalarıdır. Böyle bir metni tanırken rüya atmosferi, beklenmedik dönüşümler, zaman ve mekânın belirsizleşmesi önemli ipuçlarıdır.

Sürrealizmin psikanalizle ilişkisi de bu noktada ortaya çıkar. Freud’un serbest çağrışım, rüya çözümlemesi ve bilinçaltına ulaşma konusundaki düşünceleri sürrealistlerin ilgisini çekmiştir. Bununla birlikte sürrealistler bu kavramları klinik bir inceleme yöntemi olarak değil, hayal gücünü ve yaratıcı özgürlüğü genişleten araçlar olarak değerlendirmiştir.

Sürrealist edebiyatın temel özellikleri

Sürrealist edebiyatın en belirgin özelliği, düşünce ve görüntülerin her zaman mantıklı bir sıraya göre düzenlenmemesidir. Şiir ve düzyazıda düşsel atmosfer, ani çağrışım geçişleri, şaşırtıcı benzetmeler ve beklenmedik nesne birliktelikleri görülür. Dil, bir nesnenin sözlükteki veya gündelik hayattaki anlamıyla sınırlı kalmaz; kelimelerin çağrıştırdığı duygu, anı ve görüntüler de önem kazanır. Bu yüzden sürrealist metinlerde açık ve tek bir anlam yerine çok katmanlı, belirsiz veya yoruma açık bir yapı bulunabilir.

Bu anlatım biçimi, aklın metni baştan sona denetleyen düzenleyici rolünün azaltılmasıyla oluşur. Yazar, imgeleri önceden belirlenmiş bir mantıksal plana göre sıralamak yerine bilinçaltından gelen bağlantılara yer verir. Ancak her sürrealist metin bütünüyle gelişigüzel yazılmış değildir. Otomatik yazıyla ortaya çıkan malzeme daha sonra seçilebilir, düzenlenebilir ve başka tekniklerle birleştirilebilir. Bu nedenle yalnızca zor anlaşılması veya garip görüntüler içermesi, bir metni kendiliğinden sürrealist yapmaz.

Örneğin “Çatının altında uyuyan nehir, cebimdeki sessiz kuşa eski bir kapının rüyasını anlattı.” biçimindeki bir cümlede nesneler alışılmadık biçimde bir araya gelir. Nehir uyuyamaz, kuş bir cebi doldurabilir ama sessizce rüya anlatması gerçekçi değildir. Buna rağmen cümle, sürrealist edebiyatta önemli olan düşsel çağrışımı ve şaşırtıcı bağdaştırmayı açıkça gösterir. Bir metni tanırken özellikle mantık dışı görüntülere, kopuk fakat çağrışımlı düşünce akışına, rüya atmosferine ve gerçek ile hayalin iç içe geçmesine bakılabilir.

Sürrealist edebiyatın ilk döneminde André Breton’un çevresindeki yazarların çalışmaları öne çıktı. Breton ve Philippe Soupault’nun Les Champs Magnétiques adlı eseri, grubun ilk yayımlanan çalışmalarından biri olarak anılır. Louis Aragon, Paul Éluard, Robert Desnos, Benjamin Péret ve Antonin Artaud da akımla ilişkilendirilen önemli edebiyatçılardandır. Daha eski dönemlerden Isidore Ducasse’ın, yani Comte de Lautréamont’nun ve Arthur Rimbaud’nun bazı eserleri ise sürrealizmin öncüleri arasında değerlendirilmiştir.

Yaratım teknikleri ve başlıca temsilciler

Sürrealistlerin başvurduğu temel tekniklerden biri otomatik yazıdır. Yazar, düşüncelerini dilbilgisi, estetik beğeni, ahlaki kaygı veya mantık denetimiyle hemen durdurmadan kâğıda aktarmaya çalışır. Böylece bilinçli zihnin alışılmış seçimleri yerine beklenmedik kelime ve görüntülerin ortaya çıkması amaçlanır. Rüyaların kaydedilmesi, serbest çağrışım ve rastlantılı biçimde yan yana getirilen unsurlar da bu yaratım anlayışını destekler. Otomatik yazıdan çıkan metinler her zaman olduğu gibi bırakılmayabilir; sanatçı bunları daha sonra düzenleyebilir. Bu yüzden teknik, yazarı tamamen edilgen hâle getirmekten çok bilinç denetimini azaltarak yeni bağlantılar kurmasına yardım eder.

Akımın edebiyat alanındaki başlıca temsilcileri arasında Sürrealist Manifesto ile hareketin kuramsal çerçevesini belirleyen André Breton, Les Champs Magnétiques çalışmasında otomatik yazıyı deneyen Philippe Soupault, Louis Aragon, Paul Éluard, Robert Desnos, Benjamin Péret ve Antonin Artaud bulunur. Guillaume Apollinaire ise terimi kullanan ve akımın oluşumundan önceki önemli isimlerden biridir. Sürrealizm yalnızca edebiyatla sınırlı kalmadığı için Max Ernst, Salvador Dalí, Luis Buñuel, Man Ray ve Joan Miró gibi farklı sanat dallarında çalışan isimler de hareketle ilişkilendirilmiştir. Sürrealist resim ve görsel sanatların ayrıntılı incelenmesi ayrı bir konudur.

Sürrealizmin diğer edebî akımlardan ayrılan yönleri

Sürrealizmi ayırt eden temel özellik, gerçekliği aklın ve gözlemin düzenlediği tek bir alan olarak kabul etmemesidir. Gerçekçi anlatımda olaylar çoğunlukla gözlenebilir dünyaya, tutarlı zaman ve mekân ilişkilerine dayanır. Sürrealist anlatım ise rüya, bilinçaltı, rastlantı ve akıl dışı çağrışımları metnin kuruluşuna dâhil eder. Bu nedenle sürrealist bir eserde olayların gerçekten yaşanıp yaşanmadığı sorusundan çok, görüntülerin hangi iç çağrışımları oluşturduğu önem kazanabilir.

Dadaizmle arasında güçlü bir tarihsel bağ vardır. Sürrealizm, I. Dünya Savaşı sonrasında Dada’nın akılcılığa ve yerleşik sanat anlayışına yönelttiği itirazlardan etkilenmiştir. Ancak sürrealistler, Dada’daki yıkıcı ve protestocu tavrı bilinçaltını özgürleştirmeye yönelik otomatiklik anlayışıyla birleştiren daha belirgin bir felsefe geliştirdiler. Bu yüzden her anlamsız veya alaycı metin sürrealist sayılmaz; metinde düş, bilinçaltı ve özgür çağrışım yönelimi de aranmalıdır.

Sembolizmle karıştırıldığında da temel ayrım, anlamın kuruluş biçiminde görülür. Sembolist metinlerde duygu ve düşünceler çoğunlukla simgeler, sezdirme ve örtük anlamlar aracılığıyla ifade edilir; simgeler arasında bir estetik düzen bulunabilir. Sürrealist metinlerde ise simgeler beklenmedik biçimde birleşebilir, görüntüler rüya mantığıyla dönüşebilir ve düşünce akışı aklın düzenleyici kontrolünden uzaklaşabilir. Kısacası bir metindeki kapalılık tek başına sürrealizm göstergesi değildir; ayırt edici olan kapalılığın bilinçaltı, düşsel kurgu ve şaşırtıcı bağdaştırmalarla kurulmasıdır.