William Shakespeare

Shakespeare’in yaşamı ve Stratford-upon-Avon bağlantısı

William Shakespeare, Warwickshire’daki Stratford-upon-Avon’da doğdu ve büyüdü. Doğum günü kesin olarak bilinmez; geleneksel olarak 23 Nisan 1564 kabul edilir ve vaftiz kaydı 26 Nisan 1564 tarihlidir. Babası John Shakespeare, eldiven üreticiliği yapan ve Stratford’da belediye görevinde bulunan bir esnaftı. Annesi Mary Arden ise toprak sahibi, varlıklı bir aileden geliyordu. Shakespeare, sekiz çocuğun üçüncüsü ve hayatta kalan en büyük oğluydu. Stratford’daki King's New School’da eğitim görmüş olması muhtemel kabul edilir. Bu tür bir okulda Latince dilbilgisi ve klasik yazarlar üzerine yoğun bir eğitim verilirdi; dolayısıyla gençlik çevresi, onun daha sonra oyunlarında kullanacağı dil ve anlatı birikiminin oluştuğu ortamı anlamak açısından önemlidir.

Shakespeare 18 yaşındayken, kendisinden sekiz yaş büyük olan Anne Hathaway ile evlendi. Evlilik izni 27 Kasım 1582’de verildi. Çiftin Susanna adlı bir kızı, ardından Hamnet ve Judith adlı ikizleri oldu. Hamnet 11 yaşında öldü. Bu aile yaşamı, Shakespeare’in Stratford’la bağının yalnızca doğduğu yerle sınırlı kalmadığını gösterir: Londra’da çalışırken de ailesi Stratford’da yaşadı ve 1597’de ailesi için Stratford’daki New Place adlı büyük evi satın aldı.

Shakespeare’in hayatındaki önemli geçiş, 1585 ile 1592 arasındaki dönemde gerçekleşti. Bu yıllara ilişkin kayıtlar sınırlıdır; 1592’de Londra tiyatro çevresinde adı görüldüğünde artık tanınan bir tiyatro insanıydı. Kariyeri ilerledikçe zamanını Londra ile Stratford arasında bölüştürdü. Yaklaşık 1613’te Stratford’a çekildi ve 23 Nisan 1616’da 52 yaşında öldü. Stratford’daki Holy Trinity Church’e gömüldü. Bu yaşam çizgisi, taşra kökenli bir ailenin çocuğunun Londra’nın profesyonel tiyatro dünyasında yükselip son yıllarında doğduğu yere dönmesini ortaya koyar.

Shakespeare’in özel hayatına ilişkin belgeler az olduğu için bazı ayrıntılar kesin biçimde bilinememektedir. Bu eksiklik, görünüşü, inançları ve Londra’ya gidiş yılları hakkında çeşitli varsayımlara yol açmıştır; ancak bu anlatıların bir bölümü ölümünden sonra aktarılmış söylentilere dayanır. Shakespeare’in yaşamına ilişkin belirsizlikler, mevcut belgelerin sınırları içinde ayrıca incelenmesi gereken bir konudur.

Londra tiyatro dünyasındaki kariyeri

Shakespeare’in Londra’daki kariyeri 1585 ile 1592 arasında başlamış olmalıdır; 1592’ye gelindiğinde oyunlarının bazıları sahneleniyor ve adı tiyatro çevresinde biliniyordu. Aynı yıl oyun yazarı Robert Greene’nin yazısında Shakespeare’e yönelik bir saldırı yer aldı. Bu kayıt, onun Londra sahnesinde yalnızca yeni bir oyuncu değil, dikkat çeken bir oyun yazarı olarak da görülmeye başladığını gösteren erken kanıtlardan biridir.

1594’ten sonra Shakespeare, Lord Chamberlain’s Men adlı tiyatro topluluğunun oyuncu ortaklarından biri oldu. Bu topluluk, oyuncuların birlikte sahip olduğu ve yönettiği profesyonel bir yapıydı; Shakespeare burada yazar, oyuncu ve pay sahibi olarak birden fazla görev üstlendi. Topluluk 1603’te Kral I. James’in tahta çıkmasıyla King’s Men adını aldı. 1599’da topluluk üyelerinin Thames Nehri’nin güney kıyısında Globe Theatre’ı kurması Shakespeare’in kariyeri açısından önemliydi. Hamlet, Othello ve King Lear gibi tanınmış oyunlarının çoğu Globe için yazıldı. 1608’den sonra topluluk kışları kapalı Blackfriars Theatre’da, yazları ise Globe’da sahne aldı; kapalı salon, daha gösterişli sahne düzeneklerinin kullanılmasına imkân verdi.

Shakespeare sahne çalışmalarından da bütünüyle kopmadı. Kendi oyunlarında ve başka yazarların oyunlarında oyunculuk yaptı; Richard Burbage, William Kempe, Henry Condell ve John Heminges gibi oyuncularla aynı tiyatro çevresinde çalıştı. Bu yapı, oyunlarının yalnızca okunmak için değil, belirli oyuncuların bedenine, sesine ve sahne koşullarına göre oynanmak için üretildiğini gösterir. Oyunlarının bazıları 1594’ten itibaren quarto adı verilen baskılarla yayımlandı ve 1598’e gelindiğinde Shakespeare’in adı, eserlerin başlık sayfalarında okuyucu için bir çekim unsuru hâline geldi. 1613’te tiyatro kariyerinden çekildi; aynı yıl Globe, Henry VIII oyununun gösterimi sırasında çıkan yangında yandı.

Başlıca eser türleri ve tanınan eserleri

Shakespeare’in edebî üretimi başlıca komediler, tarihsel oyunlar, trajediler ve şiirlerden oluşur. Kaynaklarda ona atfedilen eserler arasında yaklaşık 39 oyun, 154 sone ve üç uzun anlatı şiiri bulunur; bazı eserlerin yazarlığı konusunda belirsizlikler vardır. İlk döneminde komedi ve tarihsel oyunlar öne çıktı. Richard III ile Henry VI’nın üç bölümü, 1590’ların başındaki tarihsel drama ilgisi içinde yazılan erken eserler arasında anılır. Henry IV, Part 1 ve Henry IV, Part 2 gibi oyunlarda tarihsel olaylar, siyasal düzen ve komik karakterler bir arada işlenir. Falstaff karakteri, bu komik ve ciddi unsurların aynı anlatı içinde buluşmasına örnek oluşturur.

Komedi türünde A Midsummer Night’s Dream, Much Ado About Nothing, As You Like It ve Twelfth Night en çok tanınan örnekler arasındadır. Bu oyunlarda aşk, yanlış anlamalar, kimlik değişimleri ve toplumsal ilişkiler farklı sahne durumlarıyla ele alınır. The Merchant of Venice de komedi başlığıyla anılan, ancak günümüz izleyicileri açısından tartışmalı yönler taşıyan bir eserdir. Romeo and Juliet aşk ve ölüm ekseninde ilerleyen ünlü bir trajedidir. Shakespeare’in olgunluk döneminin trajedileri arasında Hamlet, Othello, King Lear ve Macbeth bulunur. Bu oyunlarda kararsızlık, yanlış yargı, kıskançlık ve kontrolsüz hırs gibi kişisel zaaflar, karakterlerin ve çevrelerindeki düzenin yıkılmasına neden olur.

Shakespeare kariyerinin son döneminde The Winter’s Tale ve The Tempest gibi tragikomedi ya da romans olarak adlandırılan oyunlar da yazdı ve bazı oyunlarda başka oyun yazarlarıyla iş birliği yaptı. Şiir alanında özellikle soneleriyle tanınır; ancak 154 sonenin kapsamlı incelemesi ayrı bir konudur. Oyunların ayrıntılı edebî çözümlemesi ile türler ve eserler arasındaki kapsamlı karşılaştırmalar da bu temel sınıflandırmanın ötesinde ayrı çalışmalardır. 1623’te yayımlanan First Folio, Shakespeare’in 36 oyununu bir araya getirerek eserlerinin sonraki kuşaklara aktarılmasında önemli rol oynadı.

Shakespeare’in edebiyat ve tiyatro tarihindeki önemi

Shakespeare’in önemi, yalnızca çok sayıda oyun yazmış olmasından kaynaklanmaz. Eserleri sahnede oynanmak üzere tasarlanmış; komik ve trajik olayları, şiirsel anlatımı ve düzyazıyı aynı dramatik yapı içinde buluşturmuştur. Tarihsel oyunlarda iktidar ve yönetim sorunlarını, trajedilerde ise karakterlerin kararlarını ve zaaflarını olayların gelişimini belirleyen unsurlar hâline getirir. Örneğin Macbeth’te sınırsız hırs, Macbeth ile Lady Macbeth’in cinayete yönelmesine ve sonunda kendi yıkımlarına yol açar. Othello’da kıskançlık, masum bir kişinin ölümüne kadar ilerleyen bir yanlış yargı zinciri oluşturur. Bu tür çatışmalar, oyunların farklı dönemlerde yeniden yorumlanabilmesini sağlayan temel özelliklerdendir.

Shakespeare’in kültürel etkisi yaşadığı dönemle sınırlı kalmadı. 1598’de Francis Meres onu hem komedi hem trajedi alanında çok üstün bir oyun yazarı olarak öne çıkardı. 18. yüzyılda hazırlanan akademik baskılar, özellikle Samuel Johnson’ın 1765’teki ve Edmond Malone’un 1790’daki çalışmaları, eserlerinin itibarını güçlendirdi. 1800’e gelindiğinde Shakespeare, İngiltere’nin ulusal şairi olarak sağlam biçimde konumlanmıştı. 18. ve 19. yüzyıllarda Voltaire, Goethe, Stendhal ve Victor Hugo gibi yazarlar onun eserlerini savundu veya etkisini taşıdı; farklı ülkelerdeki çeviriler de bu yayılımı hızlandırdı.

Tiyatronun canlı bir sanat olarak sürmesi, Shakespeare’in önemini her kuşakta yeniden görünür kıldı. Oyunları büyük sahne gösterileri olarak üretildiği gibi modernist, dışavurumcu, fütürist ve epik tiyatro anlayışları içinde de yeniden yorumlandı. Eserleri bugün büyük yaşayan dillere çevrilmiş ve diğer oyun yazarlarının eserlerinden daha sık sahnelenen yapıtlar arasında gösterilmiştir. 1623 First Folio’su, oyunlarının daha düzenli bir metin bütünlüğü içinde korunmasına katkı sağladı. Böylece Shakespeare, hem İngiliz edebiyatının güçlü bir temsilcisi hem de farklı ülkelerin tiyatrolarında sürekli yeniden üretilen bir kültürel miras hâline geldi.