Yanak Epiteli Hücreleri Mikroskopta Nasıl İncelenir?

Deneyin amacı ve yanak epitelinin seçilme nedeni

Deneyin amacı, canlı bir dokudan alınan hücreleri preparat hâline getirip mikroskopta gözlemlemek ve görülen yapıları temel hücre bilgisiyle ilişkilendirmektir. Yanak epiteli bu iş için uygundur çünkü hücreler ağız iç yüzeyinde bulunur ve temiz, tek kullanımlık bir çubukla nazikçe alınabilir. Böylece hücre-doku ilişkisi, hücrelerin biçimi ve çekirdeğin görünümü üzerinde çalışılabilir.

Epitel dokuda hücreler birbirine yakın durur; bu düzen, dokunun bir yüzeyi kaplamasına ve koruyucu bir bariyer oluşturmasına yardım eder. Preparatta bütün bir doku tabakası değil, yanak yüzeyinden ayrılan tek tek hücreler ya da küçük hücre kümeleri görülür. Örneğin başarılı bir preparatta açık renkli sitoplazma ile bunun içinde daha koyu görünen çekirdek seçilebilir. Hücrelerin birbirine değmesi veya bazı hücrelerin üst üste gelmesi, örneğin alınış ve yayılış biçimine bağlı olarak görülebilir. Mikroskobun optik sistemi ve ayrıntılı kullanım teknikleri bu gözlemin dışında kalan ayrı bir konudur.

Gerekli araç-gereçler ve güvenli örnek alma

Temel araç-gereçler temiz bir lam, lamel, tek kullanımlık ve temiz bir pamuklu çubuk, metilen mavisi çözeltisi, damlalık, mikroskop, eldiven ve gerektiğinde koruyucu gözlüktür. Çalışma alanı başlamadan önce temizlenmeli; eller yıkanmalı ve kullanılacak cam malzemelerin çatlak ya da kirli olmadığı kontrol edilmelidir. Boya ve cam malzemeler öğretmen ya da laboratuvar sorumlusu gözetiminde kullanılmalıdır.

Örnek yalnızca kişinin kendi yanağının iç yüzeyinden, hafifçe sıyırma hareketiyle alınmalıdır. Çubuk sertçe bastırılmamalı, diş etine veya yanağın hassas bölgelerine sürtülmemelidir; kanama, yara ya da ağrı olursa işlem bırakılmalıdır. Kullanılmış çubuk başka biriyle paylaşılmamalı ve uygun atık kabına atılmalıdır. Metilen mavisi ağıza, göze veya cilde temas ettirilmemeli; temas ederse bölge bol suyla yıkanmalıdır. Deney sırasında yemek yenmemeli, sıvı içilmemeli ve işlem sonunda eller yeniden yıkanmalıdır.

Yanak epiteli preparatının hazırlanması

Preparat, örnek hücrelerin lam üzerine ince bir tabaka hâlinde yayılıp üzerlerinin lamelle kapatılmasıyla hazırlanan mikroskop örneğidir. İnce yayma yapılmasının nedeni, ışığın hücrelerden geçebilmesi ve hücrelerin üst üste binmeden seçilebilmesidir. Örnek çok kalın bırakılırsa hücre kümeleri birbirini örter; bu durumda sınırları ve çekirdekleri ayırt etmek zorlaşır.

Önce temiz lam düz bir zemine konur. Tek kullanımlık pamuklu çubuğun ucu yanak iç yüzeyine nazikçe sürülür ve çubukta bulunan örnek lama hafifçe bastırılarak küçük bir alana yayılır. Amaç, görünür bir kalın tabaka oluşturmak değil, ince ve dağılmış bir hücre tabakası elde etmektir. Örneğin yalnızca bir noktaya yoğun biçimde bırakılması yerine lam üzerinde kısa ve hafif hareketlerle yayılması daha uygun bir sonuç verir.

Yayılmış örneğin üzerine damlalıkla küçük bir damla metilen mavisi konur. Lamel, bir kenarı önce sıvıya değecek şekilde eğik tutulup yavaşça indirilir. Bu yöntem, lamel altında hava kalma olasılığını azaltır. Lamel bastırılarak ezilmemeli ve fazla sıvı taşarsa kenarından emici kâğıtla alınmalıdır. Örneğin bir kenarında boya birikmesi, hücrelerin diğer bölgelere göre daha zor görülmesine yol açabilir. Hazırlanan lam mikroskop tablasına yerleştirilmeden önce dış yüzeyi temiz ve kuru olmalıdır.

Boyama işlemi ve metilen mavisinin amacı

Yanak epiteli hücreleri renksiz ya da çok soluk görünebildiği için boyama, hücre içindeki bazı yapıların çevresinden daha belirgin görünmesine yardım eder. Metilen mavisi özellikle çekirdeğin daha koyu renkte seçilmesini kolaylaştırır. Böylece hücrelerin yerini bulmak ve çekirdeği sitoplazmadan ayırmak, boyasız örneğe göre daha kolay olabilir.

Boya lama yayıldığında örneğin her yerine ulaşmalıdır; ancak çok fazla boya kullanmak görüntüyü koyulaştırabilir ve hücre sınırlarının seçilmesini zorlaştırabilir. Boyama süresi ve kullanılacak damla miktarı laboratuvar yönergesine göre uygulanmalıdır. Lamelin altında hava kabarcığı kalırsa bu kabarcık hücre yapısı sanılmamalı, preparatın hazırlanışına ait bir görüntü olarak değerlendirilmelidir. Farklı biyolojik boyaların karşılaştırmalı incelenmesi ayrı bir konudur.

Mikroskopta düşük büyütmeden yüksek büyütmeye geçiş

Preparat mikroskopta incelenirken önce düşük büyütmeli objektif kullanılmalıdır. Düşük büyütme, geniş bir alanı gösterdiği için örneğin lam üzerindeki yerini bulmayı kolaylaştırır. Örnek bulunduktan sonra görüntü netleştirilir ve incelenecek uygun bir hücre ya da hücre kümesi görüntünün ortasına getirilir. Daha sonra yüksek büyütmeye geçilerek ayrıntılar incelenir.

Bu sıra, hem zaman kaybını hem de lamın veya objektifin zarar görme riskini azaltır. Yüksek büyütmede görüş alanı daralır; bu nedenle örneği doğrudan yüksek büyütmede aramak, hücreleri bulmayı zorlaştırabilir. Ayrıca yüksek büyütmeye geçildiğinde hücre görüntüsü büyür fakat aynı anda görülen alan küçülür. Bu yüzden düşük büyütmede bulunan hücrenin merkezlenmesi önemlidir.

Örneğin düşük büyütmede birkaç soluk hücre kümesi fark edildiğinde, bunlardan biri görüntünün ortasına alınır ve netlik ayarlanır. Ardından yüksek büyütmeye geçildiğinde çekirdek daha belirgin görülebilir. Yüksek büyütmede yalnızca ince netlik ayarı kullanılmalı; kaba netlik ayarıyla objektif lama hızla yaklaştırılmamalıdır. Objektifin lamelle çarpmasını önlemek için gözle değil, mikroskobun hareketi kontrollü biçimde izlenerek çalışılmalıdır.

Gözlenen yanak epiteli hücrelerinin temel yapıları

Preparatta ilk olarak hücrelerin dış sınırları ve şekilleri incelenir. Yanak epiteli hücreleri genellikle yassı ve düzensiz sınırlı görünebilir; ancak hücreler üst üste geldiyse bu şekil net olmayabilir. Hücre sınırını belirlerken tek bir koyu noktaya değil, çevresindeki daha açık hücre alanına da bakılmalıdır. Birbirine değen hücrelerde sınırlar bazı bölgelerde silikleşebilir.

Hücre zarı, hücreyi çevreleyen ve iç kısmı dış ortamdan ayıran yapıdır. Maddelerin hücreye girişini ve hücreden çıkışını seçici biçimde düzenlemeye yardım eder; çekirdek ise hücrenin kalıtsal bilgisini taşır ve hücrenin etkinliklerinin düzenlenmesinde rol oynar. Bu yapıların ayrıntılı görevleri için hücre zarı konusuna bakılabilir.

Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasındaki hücre içi bölgedir. Preparatta çoğunlukla açık mavi ya da soluk bir alan şeklinde görülür. Çekirdek ise metilen mavisiyle daha koyu mavi görünen, çoğu zaman oval ya da yuvarlağa yakın bölgedir. Örneğin tek bir hücrede dışta belirsiz bir sınır, bunun içinde açık renkli sitoplazma ve sitoplazmanın bir bölümünde koyu bir çekirdek seçilebilir.

Çekirdek her hücrede aynı koyulukta görünmeyebilir. Boyanın hücreye eşit dağılmaması, hücrenin lam üzerinde katlanması veya hücrelerin üst üste gelmesi görüntüyü değiştirebilir. Bu nedenle koyu görünen her leke çekirdek olarak kabul edilmemeli; lekenin bir hücre sınırı içinde bulunup bulunmadığı ve benzer hücrelerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı kontrol edilmelidir. Hücre organellerinin ayrıntılı yapısı ve görevleri başka bir inceleme konusudur.

Gözlem sonuçlarının kaydedilmesi ve temel hata kaynakları

Gözlem sonuçları büyütme düzeyi belirtilerek kaydedilmelidir. Her gözlemde hücrelerin yaklaşık görünüşü, hücre sınırlarının seçilip seçilmediği, sitoplazmanın görünümü ve çekirdeğin belirginliği yazılabilir. Görülen yapıları göstermek için basit bir çizim yapılmalı; çizimde hücre sınırı, sitoplazma ve çekirdek etiketlenmelidir. Çizimin yanına kullanılan büyütme ve preparatın boyalı olduğu not edilirse sonuç daha anlaşılır olur.

Kalın örnek, hücrelerin üst üste binmesine ve tek tek sınırların kaybolmasına neden olur. Hava kabarcıkları yuvarlak ve boş alanlar şeklinde görünerek hücreyle karıştırılabilir. Aşırı boya görüntünün tamamını koyulaştırabilir; az boya ise çekirdeğin seçilmesini zorlaştırabilir. Lamelin kirli olması, lam üzerindeki tozlar ve mikroskop merceğinin lekeli olması da görüntüde hücreye ait olmayan noktalar oluşturabilir. Bu sorunlarda preparatın farklı bir bölgesi incelenmeli; düzelmiyorsa temiz malzemelerle yeni bir preparat hazırlanmalıdır.