Kıyas Nedir? Temel Yapısı, Terimleri ve Geçerliliği

Kıyasın tanımı ve temel işlevi

Kıyas, iki öncülden bir sonuç çıkaran tümdengelimli akıl yürütme biçimidir. Öncül, çıkarımın dayandığı önermeye; sonuç ise bu öncüllerden elde edilmek istenen önermeye denir. Kıyasın temel işlevi, öncüllerde ayrı ayrı bulunan ilişkileri birleştirerek sonucu zorunlu hâle getirmektir.

Bu işleyişte iki öncül, ortak bir terim aracılığıyla birbirine bağlanır. İlk öncül bir sınıfı ya da varlığı başka bir özellikle ilişkilendirir; ikinci öncül, incelenen varlığın veya sınıfın bu ilişkinin içinde bulunduğunu gösterir. Sonuçta ikinci öncüldeki konu, ilk öncüldeki özellikle ilişkilendirilir. Örneğin “Bütün memeliler sıcakkanlıdır. Yunus bir memelidir. O hâlde yunus sıcakkanlıdır.” kıyasında ilk önerme memeliler ile sıcakkanlı olma arasında ilişki kurar. İkinci önerme yunusu memeliler sınıfına yerleştirir. Böylece sonuç, yunusun sıcakkanlı olduğu yargısını ortaya koyar.

Kıyas yeni bir gözlem yapmak yerine verilen öncüllerdeki bilgiyi düzenli biçimde kullanır. Bu nedenle öncüller doğru ve çıkarım biçimi geçerliyse sonuç da zorunlu olarak doğru olur. Ancak yalnızca sonucun doğru görünmesi, kıyasın doğru kurulmuş olduğunu tek başına göstermez.

Tümel-tikel ve olumlu-olumsuz ifadeler, önermelerin kapsamını ve niteliğini belirtir; bu ayrımlar kıyasların daha ayrıntılı incelenmesinde kullanılır. Kıyasın şekilleri ve kipleri ile geçerlilik kuralları ayrıca incelenen konulardır; burada yalnızca temel yapı ele alınır.

Büyük önerme, küçük önerme ve sonuç

Kıyasın üç temel bölümü büyük önerme, küçük önerme ve sonuçtur. Büyük önerme, sonuçta yer alan büyük terimi içerir ve genellikle bu terimle orta terim arasındaki ilişkiyi kurar. Küçük önerme, sonuçta yer alan küçük terimi içerir ve onu orta terimle ilişkilendirir. Sonuç ise iki öncülde farklı ilişkiler içinde bulunan küçük ve büyük terimleri bir araya getirir.

Örneğin “Bütün gezegenler gök cismidir. Dünya bir gezegendir. O hâlde Dünya bir gök cismidir.” kıyasında “Bütün gezegenler gök cismidir.” cümlesi büyük önermedir. Çünkü sonuçta yer alan “gök cismi” yüklemini ve orta terim olan “gezegen” kavramını içerir. “Dünya bir gezegendir.” cümlesi küçük önermedir; sonuçta konu olan “Dünya”yı orta terimle bağlar. “Dünya bir gök cismidir.” cümlesi ise sonuçtur.

Bölümlerin sırası, kıyasın mantıksal görevini değiştirmez; fakat çözümleme yaparken önce sonuç bulunursa öncülleri ayırt etmek kolaylaşır. Sonucun konusu küçük terim, yüklemi büyük terimdir. Öncüllerde bulunup sonuçta doğrudan görünmeyen ve iki öncülü birbirine bağlayan terim ise orta terimdir.

Bu yapıyı uygulayarak incelemek için şu örneği ele alalım: “Bütün öğretmenler eğitimcidir. Ayşe öğretmendir. O hâlde Ayşe eğitimcidir.” Sonuç “Ayşe eğitimcidir.” cümlesidir. Sonuçtaki “Ayşe” küçük terimi, “eğitimci” büyük terimi gösterir. İki öncülde bulunan “öğretmen” ise orta terimdir. İlk öncül büyük önerme, ikinci öncül küçük önermedir.

Kıyasın tarihsel gelişimi ve Aristotelesçi tasım sistemi, bu temel üçlü yapının ötesinde ayrı bir inceleme alanıdır.

Büyük terim, küçük terim ve orta terim

Kıyasın üç temel terimi, sonuç cümlesine bakılarak belirlenir. Sonucun yüklemi büyük terim, sonucun konusu küçük terim, iki öncülde bulunup sonuçta yer almayan terim ise orta terimdir. Bu adlandırmalar terimlerin büyüklüğünü veya küçüklüğünü değil, kıyas içindeki görevlerini anlatır.

Büyük terim, sonuçta hakkında bir özellik bildirilen ya da reddedilen terimdir. Küçük terim, bu özelliğin bağlandığı varlık veya sınıftır. Orta terim ise büyük ve küçük terimi doğrudan birbirine bağlayan ara kavramdır. Kıyasın kurulabilmesi için orta terim iki öncülde de bulunmalı, fakat sonuçta tekrar edilmemelidir. Böylece orta terim, iki öncül arasındaki ortak bağlantı noktası görevini üstlenir.

“Bütün metaller ısıtılınca genleşir. Bakır bir metaldir. O hâlde bakır ısıtılınca genleşir.” örneğinde sonuç “Bakır ısıtılınca genleşir.” cümlesidir. Sonucun konusu olan “bakır” küçük terimdir. Sonucun yüklemi olan “ısıtılınca genleşir” büyük terimdir. “Metal” ise iki öncülde yer alan, fakat sonuçta bulunmayan orta terimdir. İlk öncül metaller ile genleşme arasındaki genel ilişkiyi kurar; ikinci öncül bakırı bu genel sınıfa yerleştirir.

Bir başka kıyası terimlerine ve bölümlerine ayırmak da aynı yöntemle yapılabilir: “Bütün araştırmacılar kanıt toplar. Deniz bir araştırmacıdır. O hâlde Deniz kanıt toplar.” Sonuç cümlesi “Deniz kanıt toplar.” olduğundan “Deniz” küçük terim, “kanıt toplar” büyük terimdir. Her iki öncülde geçen “araştırmacı” orta terimdir. “Bütün araştırmacılar kanıt toplar.” büyük önerme, “Deniz bir araştırmacıdır.” küçük önerme, son cümle ise sonuçtur. Orta terimin görevi, Deniz ile kanıt toplama özelliği arasında bağlantı kurmaktır.

Kıyasın şekilleri ve kipleri, terimlerin öncüllerdeki yerleşimine göre yapılan daha ayrıntılı sınıflandırmalardır; bu sınıflandırmalar burada açıklanmaz.

Geçerlilik ile öncüllerin doğruluğu arasındaki fark

Bir kıyasın geçerliliği, sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığıyla ilgilidir. Bu değerlendirme, öncüllerin gerçek hayatta doğru olup olmadığından farklıdır. Geçerli bir kıyasta öncüllerin doğru olduğu varsayıldığında sonucun yanlış olması mümkün değildir. Buna karşılık öncüllerin doğruluğu, kıyasta ileri sürülen ifadelerin olgulara veya gerçek duruma uygun olup olmadığını gösterir.

Bu ayrımı görmek için şu kıyasa bakalım: “Bütün kediler kuştur. Bütün kuşlar memelidir. O hâlde bütün kediler memelidir.” Bu çıkarımın biçimi geçerlidir; çünkü ilk öncül doğru kabul edilirse kediler kuşlar kümesine, ikinci öncül de kuşlar kümesini memeliler kümesine yerleştirir. Bu iki ilişki birleştirildiğinde kedilerin memeliler kümesinde bulunması sonucu çıkar. Ancak ilk öncül gerçek duruma uygun değildir. Bu nedenle kıyas biçimsel olarak geçerli olsa da öncülleri doğru değildir.

Geçerli biçimde kurulmuş ve öncülleri doğru olan bir kıyas ise güvenilir bir sonuç verir. “Bütün memeliler omurgalıdır. Yunus bir memelidir. O hâlde yunus omurgalıdır.” örneğinde çıkarımın yapısı geçerlidir ve öncüller de doğru kabul edilir. Bu iki özellik birlikte bulunduğunda sonuç yalnızca biçimsel olarak zorunlu değil, aynı zamanda içerik bakımından da kabul edilebilir olur.

Tersine, sonucu doğru olan her kıyas geçerli sayılmaz. Örneğin bir sonuca yanlış veya ilgisiz bir öncülden ulaşılmış olabilir. Bu yüzden kıyas incelenirken önce sonuç ile öncüller arasındaki zorunlu bağlantı, sonra da öncüllerin doğruluğu ayrı ayrı sorgulanmalıdır. Geçerlilik kurallarının ve biçimsel sınamanın ayrıntıları başka bir konunun kapsamındadır.

Kıyas ile tümevarım arasındaki temel fark da burada belirginleşir: kıyas, genel öncüllerden özel bir sonuca zorunlu çıkarım yapmayı amaçlarken tümevarım, tek tek örneklerden genel bir yargıya ulaşır. Tümevarımda sonuç desteklenebilir, ancak kıyastaki gibi öncüllerden zorunlu olarak çıkması beklenmez.

Kıyasın değerlendirilmesinde izlenecek yol

Basit bir kıyası çözümlemek için önce sonuç cümlesi bulunur. Sonucun konusu küçük terim, yüklemi büyük terim olarak belirlenir. Daha sonra bu iki terimi ayrı ayrı içeren öncüller bulunur; her ikisini bağlayan ve sonuçta yer almayan ortak terim de orta terimdir. Son olarak öncüllerin büyük önerme ve küçük önerme olarak görevleri belirlenir.

“Bütün kitaplar bilgi kaynağıdır. Sözlük bir kitaptır. O hâlde sözlük bir bilgi kaynağıdır.” örneğinde sonuç “Sözlük bir bilgi kaynağıdır.” cümlesidir. Buradan “sözlük” küçük terim, “bilgi kaynağı” büyük terim olarak çıkarılır. “Kitap” kavramı iki öncülde bulunur ve sonuçta yer almaz; bu nedenle orta terimdir. “Bütün kitaplar bilgi kaynağıdır.” büyük önerme, “Sözlük bir kitaptır.” küçük önermedir.

Çözümlemenin ardından iki soru sorulur: Orta terim gerçekten iki öncülü birbirine bağlıyor mu ve sonuç, öncüller doğru kabul edildiğinde zorunlu olarak ortaya çıkıyor mu? İlk soru terimlerin görevini, ikinci soru ise kıyasın biçimsel geçerliliğini denetler. Daha sonra öncüllerin gerçekliğe uygunluğu ayrıca değerlendirilir. Böylece “kıyas geçerli mi?” sorusu ile “öncüller doğru mu?” sorusu birbirine karıştırılmaz.