Zamirler (Adıllar): Türleri ve Cümlede Zamiri Bulma

Zamirin tanımı ve cümledeki temel işlevi

Zamir, cümlede bir ismin ya da isim grubunun yerini tutan sözcüktür. Bu sözcük, yerine geçtiği varlığı doğrudan adını söylemeden karşılar. Örneğin “Ece bugün okula gelmedi.” cümlesindeki “Ece” yerine “O bugün okula gelmedi.” denebilir. Buradaki “o”, Ece’nin yerini tuttuğu için zamirdir.

Zamirlerin temel işlevlerinden biri isim tekrarını önlemektir. “Mert kitabı aldı. Mert kitabı çantasına koydu.” demek yerine “Mert kitabı aldı. Onu çantasına koydu.” denebilir. İkinci cümledeki “onu”, önceki cümlede geçen “kitap” sözcüğünün yerini tutar. Zamirin anlamı çoğu zaman cümlenin önceki bölümünden veya konuşma ortamından anlaşılır; yerine geçtiği isme bu nedenle gönderimde bulunduğu söylenir.

Zamirler yalnızca kişi adlarının değil, varlık, nesne veya isim gruplarının da yerini tutabilir. “Bahçedeki çiçekleri suladım.” cümlesi “Onları suladım.” biçiminde kısaltılabilir. “Onları” sözcüğü burada “bahçedeki çiçekler” söz grubunun yerine geçmiştir. Zamirleri öğrenirken temel soru şudur: Sözcük bir ismin önünde mi duruyor, yoksa ismin görevini tek başına mı üstleniyor?

Zamirleri cümlede tanıma ölçütleri

Bir sözcüğün zamir olup olmadığını anlamanın en önemli yolu, o sözcüğün cümlede bir ismin yerine tek başına kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmektir. Sözcük, kendisinden sonra gelen bir ismi belirtiyor veya niteliyorsa genellikle zamir değil; o ismi açıklayan bir sıfat görevindedir. İsim cümleden çıkarıldığında sözcük tek başına kalıyor ve isim gibi kullanılıyorsa zamir olma ihtimali vardır.

“Bu kalem benim.” cümlesinde “bu”, “kalem” isminden önce geldiği için kalemi işaret eder; “bu” sözcüğü burada zamir değildir. “Bu benim.” cümlesinde ise “bu”, adı söylenmeyen bir nesnenin yerini tek başına tuttuğu için işaret zamiridir. Benzer biçimde “Bazı öğrenciler geziye katıldı.” cümlesinde “bazı” bir ismin önünde kullanılmıştır. “Bazıları geziye katıldı.” cümlesinde ise “bazıları”, öğrenciler sözünün yerini tutar ve belgisiz zamir olur.

Zamiri bulurken cümlede sözcüğün görevine ve bağlamına birlikte bakılmalıdır. “O geldi.” cümlesinde “o” bir kişinin yerini tutarken “O çanta çok ağır.” cümlesinde ismin önünde kullanıldığı için zamir değildir. Ayrıca zamirin anlamı bazen önceki cümledeki isimden anlaşılır: “Deniz sınava girdi. O çok heyecanlıydı.” örneğinde “o” sözcüğünün kimi karşıladığı “Deniz” sözcüğü sayesinde bulunur. Zamirlerin cümle ögeleri içindeki ayrıntılı görevleri ile zamir kaynaklı yazım, noktalama ve anlatım sorunları ayrı konularda incelenir.

Kişi zamirleri

Kişi zamirleri, insanların veya kişi olarak düşünülen varlıkların adları yerine kullanılan zamirlerdir. Türkçedeki temel kişi zamirleri “ben, sen, o, biz, siz, onlar” sözcükleridir. Bu zamirler konuşan kişiyi, kendisine seslenilen kişiyi veya hakkında konuşulan kişi ve varlıkları gösterir; tekil-çoğul anlamı da kişi zamirinin biçiminden anlaşılabilir.

“Ben ödevimi tamamladım.” cümlesinde “ben”, konuşan kişinin yerini tutar. “Siz biraz bekleyin.” cümlesinde “siz”, kendisine seslenilen kişileri; “Onlar yarın gelecek.” cümlesinde “onlar”, hakkında konuşulan birden fazla kişiyi karşılar. Kişi zamirleri cümlede isimlerin yaptığı işlevleri üstlenebilir ve ek alabilir: “Beni çağırdılar.” cümlesinde “beni”, konuşan kişinin; “Ona haber verdim.” cümlesinde “ona”, başka bir kişinin yerini tutar. Bu nedenle kişi zamirini tanırken sözcüğün kimi gösterdiğine ve cümlede bir kişi adının yerine kullanılıp kullanılmadığına bakılır.

İşaret zamirleri

İşaret zamirleri, bir varlığı veya varlık grubunu göstererek onun yerini tutan sözcüklerdir. “Bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar” gibi sözcükler bir ismin önünde kullanıldığında işaret sıfatı; ismin yerine tek başına kullanıldığında işaret zamiri olur. Ayırıcı ölçüt, sözcüğün yanında onu açıklayan bir ismin bulunup bulunmamasıdır.

“Şu defteri masaya bırak.” cümlesinde “şu”, “defter” isminin önünde yer aldığı için işaret sıfatıdır. “Şunu masaya bırak.” cümlesinde ise “şunu”, adı belirtilmeyen bir nesnenin yerini tek başına tuttuğu için işaret zamiridir. “Bunlar yeni kitaplar.” cümlesinde “bunlar”, birden fazla nesneyi veya kitabı göstererek onların yerine geçer. “O” sözcüğünde de aynı ayrım görülür: “O öğrenci birinci oldu.” cümlesinde isimden önce kullanıldığı için sıfat, “O birinci oldu.” cümlesinde ise bir kişinin yerini tuttuğu için zamirdir.

Belgisiz zamirler

Belgisiz zamirler, yerini tuttukları kişi veya varlığın kim olduğunu ya da sayısını kesin olarak belirtmeyen zamirlerdir. “Biri, birkaçı, bazıları, hepsi, herkes, hiçbiri, çoğu, kimi” gibi sözcükler bu grupta yer alır. Bu sözcükler belirli bir ismin yerine geçer; ancak söz konusu ismi açıkça söylemez.

“Bazı öğrenciler yarışmaya katıldı.” cümlesinde “bazı”, “öğrenciler” isminin önünde bulunduğu için belgisizlik bildiren bir sıfattır. “Bazıları yarışmaya katıldı.” cümlesinde ise “bazıları”, öğrencilerin yerini tek başına tuttuğu için belgisiz zamirdir. “Herkes sessizce yerini aldı.” cümlesinde “herkes” belirli bir kişinin adını karşılamaz; topluluk içindeki kişileri genel ve belirsiz biçimde gösterir. “Hiçbiri soruyu yanıtlamadı.” cümlesinde de “hiçbiri”, adı tek tek verilmeyen kişilerin veya nesnelerin yerini tutar. Bu tür zamirlerde anlam, çoğu zaman cümlenin veya konuşmanın bağlamından tamamlanır.

Soru zamirleri

Soru zamirleri, bir ismin yerini tutarak kişi, varlık veya sayı hakkında bilgi isteyen zamirlerdir. “Kim, ne, hangisi, kaçı” gibi sözcükler cümlede tek başına kullanıldığında soru zamiri olur. Sorunun cevabı genellikle bir isim veya isim grubudur; soru zamiri bu cevabın cümledeki yerini geçici olarak doldurur.

“Kim geldi?” sorusunda “kim”, gelecek kişinin adının yerini tutar. “Ne aldın?” cümlesinde “ne”, alınan nesnenin; “Hangisi senin?” cümlesinde “hangisi”, seçeneklerden birinin yerini karşılar. Ancak soru sözcüğü bir ismin önünde kullanılıyorsa zamir değildir: “Hangi kitabı seçtin?” cümlesinde “hangi”, “kitap” ismini belirttiği için soru sıfatıdır. “Hangisini seçtin?” cümlesinde ise “hangisini” tek başına kullanılmış ve bir kitabın veya nesnenin yerini tutmuştur. Bu nedenle soru zamirini bulurken sözcüğün soru anlamı taşımasının yanında bir ismin yerine geçip geçmediği de kontrol edilmelidir.

Dönüşlülük zamiri

Dönüşlülük zamiri “kendi” sözcüğüdür ve yapılan işin özneye, yani işi yapan kişiye yöneldiğini bildirir. “Ayşe kendini aynada gördü.” cümlesinde “kendini”, Ayşe’nin yine Ayşe’yi gördüğünü anlatır; farklı bir kişinin yerini tutmaz.

Kısa ayırt etme notları

İlgi zamiri, daha önce söylenmiş bir ismin yerini tutan “-ki” ekidir; “Benim kalemim kırmızı, seninki mavi.” cümlesinde “seninki”, “senin kalemin” sözünün yerine geçer. Zamirler hâl ve iyelik ekleri alabilir: “bana, seni, ondan, kendimiz” sözcüklerinde bu eklerle kullanılmış zamirler görülür. Bir sözcüğün zamir mi sıfat mı olduğunu ayırmak için yanında isim bulunup bulunmadığına bakılır; “bu ev” ifadesinde “bu” sıfat, “bu benim” ifadesinde ise zamirdir.