Fiil (Eylem) Nedir? Cümlede Fiil Nasıl Bulunur?

Fiilin Tanımı ve Temel Özellikleri

Fiil; bir hareketi, yapılan işi, meydana gelen değişimi veya bir varlığın içinde bulunduğu durumu anlatan sözcüktür. Bu nedenle fiiller yalnızca gözle görülen hareketleri karşılamaz. “Yazmak” bir işi, “sararmak” bir oluşu, “beklemek” ise bir durumu bildirebilir. Fiiller cümlede çoğunlukla yüklem görevini üstlenerek yargının kurulmasını sağlar.

Bir fiilin bildirdiği anlam, cümledeki özneyle ve zamanla birlikte anlaşılır. “Ece kitabı okudu.” cümlesinde okudu, Ece’nin yaptığı işi bildirir ve cümlenin tamamlanmış bir yargı olduğunu gösterir. “Yapraklar sarardı.” cümlesinde sarardı, yaprakların geçirdiği değişimi anlatır. “Dedem dinleniyor.” cümlesinde ise dinleniyor, öznenin içinde bulunduğu durumu belirtir. Fiiller cümlede kişi ve zaman gibi anlamlar kazanabildiği için temel biçimleri cümledeki kullanımlarından farklı görünebilir.

Fiili Cümlede Belirleme

Bir cümlede fiili bulmak için önce cümlenin bildirdiği yargıya bakılır. Sözcüklerden hangisinin bir işi, oluşu veya durumu anlattığı sorulur. “Mert topu attı.” cümlesinde yapılan işi bildiren sözcük attı’dır. “Hava soğudu.” cümlesinde bir değişim anlatıldığı için fiil soğudu’dur. “Kardeşim uyuyor.” cümlesinde ise kişinin içinde bulunduğu durum uyuyor sözcüğüyle belirtilmiştir.

Fiili belirlerken sözcüğün cümledeki biçimi ve anlamı birlikte değerlendirilmelidir. Aynı kökten gelen sözcükler her zaman fiil olmayabilir: “Gül bahçede açtı.” cümlesinde açtı fiildir; “Açık pencereyi kapattı.” cümlesinde açık ise varlığın özelliğini bildiren bir sözcüktür. Ayrıca fiil çoğu zaman cümlenin sonunda bulunur, ancak Türkçede sözcüklerin yeri değişebildiğinden yalnızca konumuna bakmak yeterli değildir. “Koştu çocuk bahçeye.” cümlesinde de koştu, yapılan işi ve yargıyı bildiren fiildir.

İş, Oluş ve Durum Fiilleri

Fiiller, bildirdikleri anlama göre iş, oluş ve durum fiilleri olarak üç temel grupta incelenir. İş fiilleri, öznenin isteğiyle yaptığı ve çoğu zaman başka bir varlığı etkileyen hareketleri anlatır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde çözmek, öğrencinin yaptığı bir iştir; bu iş soruyu etkiler. “Annem kapıyı açtı.” cümlesindeki açtı da öznenin gerçekleştirdiği bir işi bildirir.

Oluş fiilleri, bir varlığın dışarıdan birinin doğrudan etkisi olmadan geçirdiği değişimi anlatır. Bu değişim genellikle zaman içinde gerçekleşir. “Elmalar kızardı.” cümlesinde kızarmak, elmaların durumundaki değişimi gösterir. “Çocuk büyüdü.” cümlesinde büyümek de bir oluş fiilidir. Burada öznenin bilinçli olarak yaptığı bir işten çok, kendiliğinden meydana gelen bir değişim vardır.

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir ve genellikle belirgin bir değişim ya da başka bir nesneye yönelen iş anlatmaz. “Bebek uyuyor.” cümlesinde uyuyor, bebeğin durumunu gösterir. “Yaşlı adam oturdu.” cümlesinde oturdu sözcüğü de öznenin durumunu bildirir. Bir fiilin iş mi, oluş mu, durum mu olduğunu ayırt ederken sözcüğün sözlükteki anlamından çok cümlede ne anlattığına bakılmalıdır; “beklemek” bazı cümlelerde bir işi, bazı cümlelerde öznenin sürdürdüğü durumu öne çıkarabilir.

Mastar Biçimi ve Fiil Kökü

Fiillerin sözlükte yer alan, kök ya da gövdesine -mak veya -mek eki getirilerek kurulan biçimine mastar biçimi denir. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için sonuna -mak veya -mek eklenerek anlamlı bir kullanım oluşup oluşmadığı denenebilir. “koş-” köküne -mak getirilince “koşmak”, “sil-” köküne -mek getirilince “silmek” olur. Bu deneme, sözcüğün bir hareket, oluş veya durum bildiren fiil köküne sahip olup olmadığını anlamada yardımcıdır.

Fiil kökü, sözcüğün anlam taşıyan ve yapım ya da çekim ekleri çıkarıldığında geriye kalan bölümüdür. “Yazdı” sözcüğünde yaz- fiil köküdür; -dı ise fiilin cümlede geçmişte gerçekleştiğini gösteren ektir. Mastar biçimi “yazmak”tır. Ancak mastar eki fiilin cümlede yargı bildirdiğini göstermez: “Kitap okumak yararlıdır.” cümlesinde okumak, bir eylemin adı olarak kullanılmıştır; “Çocuk kitap okudu.” cümlesinde okudu ise cümlenin yargısını bildiren çekimli fiildir.

Çekimli Fiile Temel Giriş

Çekimli fiil, bir fiil kök veya gövdesinin cümlede yargı bildirecek biçimde ek almış hâlidir. Bu ekler fiile zaman, dilek, kişi veya sayı gibi anlamlar katabilir. “Gel-” kökünün “geldi”, “geliyor” ya da “gelecek” biçimleri cümlede farklı zamanları bildirir. “Ayşe geldi.” cümlesinde geldi sözcüğü hem yapılan hareketi hem de Ayşe’nin geçmişte gerçekleştirdiği yargıyı anlatır.

Mastar biçimi olan “gelmek” tek başına belirli bir kişi ve zaman bildirmez; bu yüzden çoğu kullanımda cümlenin yüklemi olarak yargıyı tamamlamaz. “Eve erken gelmek istiyorum.” cümlesinde gelmek, başka bir fiile bağlı eylem adıdır. “Eve erken geldim.” cümlesinde ise geldim, konuşan kişinin geçmişte yaptığı işi bildiren çekimli fiildir. Kip ve kişi ekleri, çekimli fiilin zamanını veya gerçekleşme biçimini ve eylemi kimin yaptığını göstermeye yarayan eklerdir. Fiil çekimi ve kipler, çekimli fiilin aldığı ekleri daha ayrıntılı inceleyen ayrı bir konudur; fiilimsiler ise fiilden türeyip cümlede farklı görevler üstlenen sözcüklerdir.